Das orixes ao Rexurdimento

Das orixes ao Rexurdimento

Introdución

A historia da lingua e da literatura galegas desde a súa orixe ata o século XIX ten tres grandes etapas: un período de esplendor na Idade Media, uns séculos de silencio escrito (os chamados Séculos Escuros) e unha recuperación no século XIX que culmina no Rexurdimento. Nesta lección estudarás como naceu o galego e como pasou do esplendor á decadencia e de novo ao renacemento.

Explicación

1. A orixe do galego. O galego procede do latín vulgar, a lingua falada que trouxeron os romanos, que completaron a conquista do noroeste peninsular arredor do ano 19 a. C. Sobre ese latín influíron outras linguas:

• Substrato prerromano: palabras das linguas anteriores aos romanos, como carballo, toxo ou lousa.
• Superestrato xermánico: os suevos estableceron un reino no noroeste no século V e deixaron palabras como luva ou roupa.
• Adstrato árabe: chegou sobre todo a través doutras linguas peninsulares, en palabras como aceite ou alcalde.

Os primeiros documentos escritos en galego-portugués datan de principios do século XIII.

2. A Idade Media: o esplendor (séculos XIII-XIV). O galego-portugués foi a lingua da lírica en boa parte da Península: cantigas de amor, de amigo e de escarnio e maldicir, e as Cantigas de Santa María de Afonso X. Tamén se escribiu prosa (crónicas, textos xurídicos, relatos do ciclo artúrico e de Troia). Despois da independencia de Portugal (século XII), o galego e o portugués foron evolucionando por separado.

3. Os Séculos Escuros (XVI-XVIII). Desde finais da Idade Media, a nobreza galega foi substituída por nobres foráneos e a Igrexa e a administración pasaron a usar o castelán. O galego desapareceu da escritura culta, aínda que seguiu vivo na fala da maioría da poboación e na literatura popular oral. No século XVIII, ilustrados como Frei Martín Sarmiento defenderon o uso do galego, por exemplo no ensino e na igrexa.

4. Os precursores (primeira metade do século XIX). Volven publicarse textos en galego. A casamenteira (1812), de Antonio Benito Fandiño, considérase a primeira peza teatral en galego da época moderna; A gaita gallega (1853), de Xoán Manuel Pintos, defende a lingua. Os Xogos Florais da Coruña (1861) e o Álbum de la Caridad (1862) reuniron poesía en galego.

5. O Rexurdimento (desde 1863). A publicación de Cantares gallegos de Rosalía de Castro en 1863 marca o inicio do Rexurdimento, a recuperación do galego como lingua literaria. Os seus grandes autores son Rosalía de Castro, Manuel Curros Enríquez e Eduardo Pondal. En 1880 publicouse Maxina ou a filla espúrea, de Marcial Valladares, considerada a primeira novela en galego, e en 1906 fundouse a Real Academia Galega.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Clasificar palabras pola súa orixe.

Tarefa: indica a orixe de carballo, luva e aceite.

Resolución: carballo → substrato prerromano; luva → superestrato xermánico; aceite → adstrato árabe.

Exemplo 2. Situar feitos no período correcto.

Tarefa: a que etapa pertence cada feito? a) Martín Codax compón cantigas de amigo; b) Sarmiento defende o galego no ensino; c) Rosalía publica Cantares gallegos.

Resolución: a) Idade Media (esplendor); b) século XVIII, final dos Séculos Escuros (Ilustración); c) Rexurdimento (1863).

Exemplo 3. Explicar unha causa.

Tarefa: por que o galego deixou de escribirse nos séculos XVI-XVIII se a maioría da poboación o seguía falando?

Resolución: porque as clases dirixentes (nobreza, alto clero e administración) pasaron a ser castelanfalantes e o castelán converteuse na lingua do poder e da cultura escrita. O galego quedou como lingua oral do pobo, sen presenza nos ámbitos de prestixio. É un exemplo claro de diglosia.

Para lembrar

• O galego procede do latín vulgar, con influencias do substrato prerromano, do superestrato xermánico e do adstrato árabe.
• Na Idade Media o galego-portugués viviu un gran esplendor literario, sobre todo na lírica.
• Nos Séculos Escuros (XVI-XVIII) desapareceu da escritura culta, aínda que se mantivo na fala; Sarmiento defendeuno no século XVIII.
• Na primeira metade do século XIX os precursores volveron escribir en galego.
• O Rexurdimento comeza con Cantares gallegos (1863) e ten como figuras principais a Rosalía, Curros e Pondal.
• A Real Academia Galega, fundada en 1906, nace no remate deste proceso de recuperación e encárgase desde entón do estudo e da norma da lingua.
• Para estudar estas etapas, resulta útil relacionar cada unha coa situación social do idioma: prestixio na Idade Media, marxinación nos Séculos Escuros e reivindicación no século XIX.

Exercicios