Cantigas medievais, Rosalía, Curros, Pondal

Cantigas medievais, Rosalía, Curros, Pondal

Introdución

A literatura galega viviu dous grandes momentos de esplendor antes do século XX: a lírica galego-portuguesa medieval, que foi a lingua da poesía en boa parte da Península Ibérica, e o Rexurdimento do século XIX, no que Rosalía de Castro, Manuel Curros Enríquez e Eduardo Pondal devolveron ao galego a dignidade literaria.

Explicación

1. A lírica galego-portuguesa (finais do século XII - mediados do século XIV). Os textos consérvanse en grandes recompilacións chamadas cancioneiros: o Cancioneiro da Ajuda, o da Biblioteca Nacional e o da Vaticana. Os autores eran trobadores (nobres que compoñían) e xograres (intérpretes, ás veces tamén autores). Distínguense tres xéneros profanos:

• Cantigas de amor: fala un home que sofre (a coita) por unha dama inalcanzable á que chama senhor. Ambiente cortesán e influencia provenzal.
• Cantigas de amigo: fala unha moza que expresa a súa alegría ou a súa tristeza polo amigo (o namorado). Aparecen a natureza, o mar, a nai e as amigas. Usan paralelismo, leixaprén (o segundo verso dunha estrofa repítese no inicio dunha estrofa posterior) e refrán. Destacan Martín Codax, cuxas sete cantigas se conservan no Pergamino Vindel, e Mendinho.
• Cantigas de escarnio e maldicir: poesía satírica. As de escarnio critican de forma indirecta, con dobre sentido; as de maldicir, de forma directa.

Ademais, o rei Afonso X compuxo as Cantigas de Santa María, máis de 400 composicións relixiosas en honra da Virxe, con música.

2. Rosalía de Castro (1837-1885). Con Cantares gallegos (1863), primeiro libro escrito integramente en galego no Rexurdimento, iníciase a recuperación literaria da lingua. O libro recrea cantares populares e defende Galicia fronte aos tópicos negativos. En Follas novas (1880) predominan a saudade, a dor existencial, a emigración e a situación da muller galega.

3. Manuel Curros Enríquez (1851-1908). É o poeta cívico e social do Rexurdimento. Aires da miña terra (1880) denuncia a inxustiza que sofre o campesiñado, o caciquismo e o poder da Igrexa; o libro foi denunciado e o autor procesado. Tamén escribiu O divino sainete (1888).

4. Eduardo Pondal (1835-1917). É o poeta épico e patriótico, o «bardo» que canta un pasado celta idealizado e os heroes do pobo galego. A súa obra principal é Queixumes dos pinos (1886). Do poema «Os pinos» proceden os versos do himno galego, con música de Pascual Veiga.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Identificar o xénero dunha cantiga.

Texto: «Ondas do mar de Vigo, / se vistes meu amigo! / E ai Deus, se verrá cedo!» (Martín Codax)

Resolución: é unha cantiga de amigo. Fala unha moza, menciona o amigo, aparece o mar como confidente e o verso «E ai Deus, se verrá cedo!» funciona como refrán que se repite en cada estrofa.

Exemplo 2. Relacionar autor e tema.

Tarefa: a que autor do Rexurdimento corresponde cada tema? a) denuncia do caciquismo e da Igrexa; b) pasado celta e heroico; c) saudade e emigración.

Resolución: a) Curros Enríquez; b) Eduardo Pondal; c) Rosalía de Castro.

Exemplo 3. Recoñecer o paralelismo.

Texto: «Ondas do mar levado, / se vistes meu amado! / E ai Deus, se verrá cedo!» (Martín Codax)

Resolución: comparado co inicio «Ondas do mar de Vigo, / se vistes meu amigo!», vemos que esta estrofa repite a mesma idea cambiando só a palabra final de cada verso («Vigo» / «levado», «amigo» / «amado»). Iso é o paralelismo, recurso característico das cantigas de amigo, que se combina co refrán para crear un ritmo repetitivo próximo á canción popular.

Para lembrar

• A lírica galego-portuguesa (séculos XII-XIV) consérvase nos cancioneiros e ten tres xéneros profanos: cantigas de amor, de amigo e de escarnio e maldicir.
• As cantigas de amigo levan voz feminina e usan paralelismo, leixaprén e refrán.
• Rosalía de Castro inicia o Rexurdimento con Cantares gallegos (1863); en Follas novas (1880) aprofunda na saudade e na dor.
• Curros Enríquez representa a poesía cívica e social (Aires da miña terra, 1880).
• Eduardo Pondal representa a poesía épica e patriótica (Queixumes dos pinos, 1886) e é o autor da letra do himno galego.

Exercicios