Linguaxe, poder e ideoloxía

Linguaxe, poder e ideoloxía

Introdución

A lingua non é só un instrumento para comunicarnos: tamén reflicte e reproduce as relacións de poder dunha sociedade. As palabras que escollemos para nomear a realidade levan unha ideoloxía, é dicir, un conxunto de ideas e valores sobre como é ou debería ser o mundo. Ademais, as propias linguas teñen diferente prestixio segundo o poder político e económico de quen as fala. Nesta lección analizamos estas dúas dimensións: o poder na lingua e o poder sobre as linguas.

1. Nomear é interpretar

Ante un mesmo feito, podemos escoller palabras que transmiten valoracións moi diferentes:

• «Inmigrante», «emigrante», «expatriado» ou «ilegal» refírense a persoas que cambian de país, pero cada termo suxire unha mirada distinta. Por exemplo, «expatriado» adoita aplicarse a persoas con recursos e «ilegal» presenta a persoa (e non a súa situación administrativa) como delito.
• «Manifestación» fronte a «desordes»; «folga» fronte a «caos»; «reforma» fronte a «recorte».

Estas eleccións non son neutras: quen ten máis poder (medios de comunicación, gobernos, empresas) pode impoñer as súas palabras e, con elas, a súa maneira de ver os feitos. Por iso falamos de batalla polo relato.

2. Mecanismos lingüísticos de poder

• Eufemismos: ocultan ou suavizan o negativo («danos colaterais» por «vítimas civís»).
• Nominalización: converter unha acción nun substantivo fai desaparecer o responsable: «Produciuse a destrución do bosque» non di quen o destruíu.
• Voz pasiva sen axente: «Foron despedidos cen traballadores» (por quen?).
• Presuposicións: «Cando vai deixar o goberno de mentir?» dá por feito que mente.
• Estereotipos: imaxes simplificadas e repetidas dun grupo social.

3. Linguaxe e xénero

A lingua tamén pode reflectir desigualdades entre homes e mulleres. Falamos de usos sexistas cando, por exemplo, se nomea a muller só en relación co home («a muller do alcalde» sen nome propio), cando hai asimetrías no tratamento («o señor Pérez» e «Lucía») ou cando os insultos e refráns asocian o feminino a valores negativos. Para un uso inclusivo pódense empregar termos colectivos (o alumnado, a cidadanía, o profesorado), desdobramentos puntuais (os veciños e as veciñas) ou estruturas sen marca de xénero (quen queira participar). Recoméndase non abusar dos desdobramentos para non entorpecer a lectura.

4. O poder sobre as linguas: prestixio e prexuízos

Ningunha lingua é superior a outra desde o punto de vista lingüístico: todas serven para expresar calquera contido. Porén, socialmente non todas teñen o mesmo prestixio. A historia do galego móstrao: durante séculos, o castelán foi a lingua do poder (administración, Igrexa, ensino), mentres o galego quedou relegado aos usos familiares e rurais. Esta situación de reparto desigual de funcións chámase diglosia.

A diglosia xera prexuízos lingüísticos, ideas falsas que se transmiten como certas:

• «O galego é unha lingua de aldea». Falso: o galego serve para a ciencia, a literatura, a tecnoloxía ou o dereito, igual ca calquera lingua.
• «O galego non serve fóra de Galicia». Falso: é comprensible para millóns de falantes de portugués e, ademais, o valor dunha lingua non se mide só pola súa utilidade económica.
• «Quen fala galego fala mal o castelán». Falso: o bilingüismo é unha vantaxe cognitiva e comunicativa.

Os prexuízos son unha forma de poder simbólico: fan que algúns falantes abandonen a súa lingua para non sentirse inferiores. Recoñecelos é o primeiro paso para superalos.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Compara os titulares: (a) «A policía carga contra os manifestantes»; (b) «Incidentes durante a manifestación».
En (a) hai un suxeito axente claro (a policía) e unha acción concreta. En (b) a nominalización «incidentes» oculta quen actuou. O segundo titular dilúe a responsabilidade.

Exemplo 2. Analiza a frase: «Fala ben, aínda que fala galego».
O conector concesivo aínda que presupón que falar galego e falar ben se opoñen. É un prexuízo lingüístico derivado da diglosia: transmite a idea de que o galego é inferior.

Exemplo 3. Reescribe de forma inclusiva: «Convócase a todos os pais dos alumnos a unha reunión».
Proposta: Convócanse as familias do alumnado a unha reunión. Os termos colectivos familias e alumnado inclúen todas as persoas sen alongar a frase.

Para lembrar

• A lingua reflicte a sociedade, pero tamén contribúe a cambiala: escoller as palabras é un acto de responsabilidade.
• As palabras non son neutras: nomear un feito implica interpretalo.
• Todas as linguas son igual de válidas desde o punto de vista lingüístico; as diferenzas de prestixio son sociais e históricas.
• Ler criticamente consiste en preguntarse quen fala, desde que posición e que intereses defende.

Exercicios