Pronomes átonos: combinacións complexas

Pronomes átonos: combinacións complexas

Introdución

Os pronomes átonos (tamén chamados clíticos) son pequenas palabras sen acento propio que se apoian no verbo: me, te, che, o, a, lle, nos, vos, os, as, lles, se. En galego teñen unha gran vitalidade e algunhas particularidades que non existen en castelán: a distinción entre te e che, as formas contractas como cho ou llo, as variantes lo e no do pronome de complemento directo e unhas regras de colocación propias. Nesta lección estudamos como se combinan dous pronomes e onde se colocan.

1. Os pronomes átonos e a súa función

• Complemento directo (CD): me, te, o/a, nos, vos, os/as. Exemplo: Vinte onte (vin a ti).
• Complemento indirecto (CI): me, che, lle, nos, vos, lles. Exemplo: Dígoche a verdade (digo a ti).

Na segunda persoa do singular hai dúas formas: te é complemento directo e che é complemento indirecto. Por iso dicimos Quérote moito (CD), pero Tróuxenche un agasallo (CI). Confundilas (dicir *«Vinche onte» en vez de «Vinte onte») é un dos erros máis frecuentes.

2. As combinacións de CI + CD

Cando nunha mesma oración aparecen un CI e un CD de terceira persoa, os dous pronomes únense nunha soa forma. O CI vai sempre primeiro:

Fíxate en que con nos, vos e lles o pronome de CD adopta a forma lo, la, los, las, porque o pronome anterior remata en -s e este -s desaparece: nos + o → nolo. En galego non existe o «se» de substitución do castelán (se lo dije): dicimos díxenllo.

3. As variantes do pronome de CD: o, lo, no

• Despois de formas verbais rematadas en -r ou -s, esta consoante cae e o pronome toma a forma lo, la, los, las: comer + o → comelo; collemos + o → collémolo.
• Despois de formas verbais rematadas en ditongo (-ou, -eu, -iu) ou en -n (terceira persoa do plural), o pronome toma a forma no, na, nos, nas: mandou + o → mandouno; colleron + o → collérono.
• Nos demais casos, mantense o, a, os, as: colle + o → cólleo.

4. A colocación: énclise e próclise

En galego a posición normal do pronome átono é despois do verbo (énclise), unido a el: Díxenllo onte. Nunca se comeza unha oración cun pronome átono: «*Me dixo» é incorrecto; dise Díxome.

O pronome vai diante do verbo (próclise) nestes casos principais:

• Oracións negativas: Non llo dixen.
• Oracións subordinadas introducidas por que, se, cando, onde, porque...: Sei que cho contou.
• Oracións interrogativas e exclamativas con partícula: Quen cho dixo? Canto te quero!
• Despois de certos adverbios e indefinidos antepostos: xa, aínda, tamén, sempre, só, ben, case, alguén, ninguén, todos...: Xa cho dixen. Alguén llo contou.
• Oracións desiderativas: Deus che dea saúde.

Nas perífrases e cos infinitivos, o pronome pode ir unido ao auxiliar ou ao infinitivo: Vouno facer ou Vou facelo, pero nunca no medio separado das dúas formas.

5. O pronome se e o dativo de solidariedade

Cando aparece se, vai sempre en primeiro lugar: Rompéuseme o vaso (se + me); Esquecéuselle a chave (se + lle).

O dativo de solidariedade (ou ético) é un pronome de 2.ª persoa (che, vos) que non cumpre ningunha función sintáctica: serve para implicar afectivamente o interlocutor. Esta rapaza éche moi intelixente. A casa éche ben fría. Non se debe confundir co CI: en Éche ben fría ninguén recibe nada.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Substitúe o CI e o CD por pronomes: Entregamos as notas aos alumnos.
CI: aos alumnos → lles. CD: as notas → as. Combinación: lles + as → llelas. O verbo entregamos leva énclise e, ao engadir dúas sílabas, convértese en esdrúxula: Entregámosllelas.

Exemplo 2. Transforma en negativa: Contoucho a avoa.
A negación obriga á próclise e a combinación cho vai diante do verbo: A avoa non cho contou.

Exemplo 3. Corrixe: «*Te dei o libro e me o devolviches.»
Hai tres erros: o pronome non pode comezar a oración; o CI de 2.ª persoa é che, non te; e me + o contraese en mo. Solución: Deiche o libro e devolvíchesmo.

Exercicios