As vangardas galegas e a Xeración Nós

Introdución

Entre 1916 e 1936 a cultura galega vive unha época de renovación extraordinaria. Por unha banda, un grupo de intelectuais, a Xeración Nós, quere modernizar a cultura galega e situala en Europa. Por outra, uns poetas novos, os vangardistas, rompen coa poesía tradicional e experimentan con novas formas. Nesta lección estudarás os dous movementos, os seus autores principais e as súas obras.

Explicación

O contexto histórico

En 1916 nacen na Coruña as Irmandades da Fala, que defenden o uso do galego en todos os ámbitos e son a base do nacionalismo galego. Nese ambiente aparece en Ourense, en 1920, a revista Nós, dirixida por Vicente Risco, que dá nome á xeración. A Guerra Civil (1936) cortou bruscamente esta etapa: moitos autores foron asasinados, encarcerados ou tiveron que exiliarse.

A Xeración Nós

Os seus membros principais son Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas, Antón Losada Diéguez e Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Os seus obxectivos foron:

• Universalizar a cultura galega: poñela en contacto coas correntes europeas e traducir ao galego autores estranxeiros.
• Estudar Galicia en todos os campos (historia, arqueoloxía, xeografía, etnografía), por exemplo a través do Seminario de Estudos Galegos (1923).
• Crear unha prosa en galego culta e moderna, válida para o ensaio, a novela e o xornalismo.

Obras destacadas:

• Vicente Risco: O porco de pé (1928), novela satírica sobre un tendeiro que se enriquece e acapara o poder na cidade.
• Ramón Otero Pedrayo: Os camiños da vida (1928) e Arredor de si (1930), novela na que o protagonista, Adrián Solovio, busca a súa identidade e acaba descubrindo Galicia.
• Castelao (Rianxo, 1886 – Bos Aires, 1950): debuxante, escritor e político. Escribiu os relatos de Cousas e Retrincos, a novela curta Un ollo de vidro, a obra de teatro Os vellos non deben de namorarse e o ensaio político Sempre en Galiza (1944), escrito en boa parte no exilio. Os seus álbums de debuxos (Nós, Galicia mártir, Atila en Galicia) denuncian a miseria e a guerra.

As vangardas na poesía galega

As vangardas europeas (futurismo, creacionismo, ultraísmo, surrealismo) chegan a Galicia nos anos vinte. Os poetas novos rexeitan a poesía sentimental e costumista e buscan unha linguaxe nova: metáforas sorprendentes, ausencia de rima, disposición tipográfica libre e temas modernos.

• Manuel Antonio (Rianxo, 1900 – 1930): o vangardista por excelencia. Asinou co pintor Álvaro Cebreiro o manifesto ¡Máis alá! (1922) e escribiu De catro a catro (1928), poemario de tema mariño que reflicte unha travesía nocturna en barco, con versos libres e imaxes novas.
• Luís Amado Carballo: creador do hilozoísmo, que presenta a paisaxe galega como se estivese viva (as árbores, os ríos e os montes actúan como persoas). Obras: Proel (1927) e O galo (1928).
• Neotrobadorismo: recupera a forma das cantigas medievais galego-portuguesas. Destacan Fermín Bouza Brey (Nao senlleira, 1933) e Álvaro Cunqueiro (Cantiga nova que se chama riveira, 1933).
• Álvaro Cunqueiro tamén escribiu poesía de influencia surrealista: Mar ao norde (1932) e Poemas do si e non (1933).

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Le este verso inventado: «O piñeiro érguese e saúda o sol coa man verde». A que corrente se parece?

Resolución: ao hilozoísmo de Amado Carballo, porque a árbore realiza accións humanas (erguerse, saudar): a paisaxe está viva.

Exemplo 2. Por que a Xeración Nós traduciu ao galego autores europeos?

Resolución: porque querían universalizar a cultura galega e demostrar que o galego servía para calquera tema, tamén os máis cultos e modernos.

Exemplo 3. Clasifica: De catro a catro, Arredor de si, Sempre en Galiza.

Resolución: De catro a catro: poesía vangardista (Manuel Antonio). Arredor de si: novela da Xeración Nós (Otero Pedrayo). Sempre en Galiza: ensaio político (Castelao).

Para lembrar

• As Irmandades da Fala (1916) e a revista Nós (1920) son as dúas grandes iniciativas da época.
• A Xeración Nós (Risco, Otero Pedrayo, Cuevillas, Losada Diéguez e Castelao) quere universalizar a cultura galega e crear unha prosa culta.
• Os vangardistas (Manuel Antonio, Amado Carballo, Cunqueiro, Bouza Brey) renovan a poesía con metáforas novas, verso libre e, no caso do neotrobadorismo, coa imitación das cantigas medievais.
• A Guerra Civil de 1936 interrompeu bruscamente este período de esplendor.

Actividade de ampliación: busca na Biblioteca Virtual Galega un debuxo de Castelao do álbum Nós e explica que critica e como o fai a través da imaxe e do texto que o acompaña.

Exercicios