Casos especiais de ortografía

Introdución

Escribir ben en galego esixe coñecer as regras básicas, pero tamén uns cantos casos especiais nos que é doado equivocarse, sobre todo pola interferencia do castelán. Nesta lección repasamos os máis importantes segundo a normativa oficial da Real Academia Galega: o til diacrítico, o uso de b/v e de h, as palabras con x e s, as formas porque/por que/porqué e senón/se non.

Explicación

1. O til diacrítico

Serve para distinguir palabras que se escriben igual pero teñen significado ou función distinta. Algúns pares importantes:

• é (verbo ser: «Ela é alta») / e (conxunción: «pan e viño»).
• á (contracción a + a: «Vou á praia») / a (artigo, preposición ou pronome).
• dá (verbo dar: «Dá as grazas») / da (de + a: «a casa da avoa»).
• nós, vós (pronomes tónicos: «Nós imos») / nos, vos (átonos: «Chámanos»).
• máis (cantidade: «quero máis») / mais (conxunción adversativa, ‘pero’).
• só (‘soamente’ ou ‘sen compañía’) / so (preposición, ‘debaixo de’).
• vén (verbo vir: «Xoán vén mañá») / ven (verbo ver: «Eles non ven ben»).
• cómpre (‘é necesario’) / compre (verbo comprar).
• óso (parte do esqueleto) / oso (animal).

2. Palabras con b ou v distintas do castelán

O galego segue a súa propia etimoloxía. Escríbense con b: móbil, automóbil, mobilidade, trobar. Escríbense con v: avogado, covarde, vasoira.

3. O h

Leva h por etimoloxía: haber, home, hora, harmonía, hospital. En cambio, non levan h palabras como ovo, óso, irmán ou oco, que en castelán si o teñen (huevo, hueso, hermano, hueco). Fíxate: non se trata de copiar nin de evitar o castelán, senón de aprender a forma galega de cada palabra.

4. X e s ante consoante

Escríbese x ante consoante cando se pronuncia [ks] ou nos cultismos que o levan: texto, explicar, excelente, exterior. Escríbese s en palabras patrimoniais como estranxeiro, estraño, espremer, escusa.

5. Porque, por que e porqué

• porque: conxunción causal. «Non saín porque chovía».
• por que: preposición + interrogativo. «Por que non viñeches?», «Non sei por que o fixo».
• porqué: substantivo, ‘motivo’; vai con artigo. «Explícame o porqué da túa decisión».

6. Senón e se non

• senón: conxunción adversativa que corrixe unha negación. «Non é martes, senón mércores».
• se non: condicional + negación. «Se non estudas, non aprobarás».

Truco: se podes meter unha palabra entre as dúas partes («se ti non estudas»), escríbese separado.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Corrixe: «O meu irmán non ven hoxe porque e o seu aniversario».

Resolución: «O meu irmán non vén hoxe porque é o seu aniversario». Vén é do verbo vir e é do verbo ser; os dous levan til diacrítico.

Exemplo 2. Completa con porque, por que ou porqué: «Non entendo ___ chegas tarde; dime o ___».

Resolución: «Non entendo por que chegas tarde; dime o porqué». O primeiro é interrogativo indirecto; o segundo é un substantivo con artigo.

Exemplo 3. Escolle: «Non quero té, (senón / se non) auga».

Resolución: senón, porque corrixe a negación anterior (non té, pero si auga).

Para lembrar

• Til diacrítico en pares como é/e, á/a, dá/da, nós/nos, vós/vos, máis/mais, só/so, vén/ven, cómpre/compre, óso/oso.
• En galego: móbil, automóbil (con b); avogado, covarde (con v).
• Haber, home, hora levan h; ovo, óso, irmán, oco, non.
• Texto, explicar con x; estranxeiro, estraño con s.
• Porque (causa), por que (pregunta), porqué (motivo, con artigo).
• Senón (corrixe unha negación) / se non (condición negativa).

Exemplo 4. Corrixe: «Nos imos ao hospital porque o avó rompeu un oso da perna».

Resolución: «Nós imos ao hospital porque o avó rompeu un óso da perna». Nós é pronome tónico (suxeito) e leva til; óso, parte do esqueleto, leva til para distinguilo de oso, o animal.

Exercicios