Significado figurado, ironía

Introdución

As palabras non sempre significan exactamente o que din. Se alguén di «Este rapaz é un lince», ninguén pensa nun animal; e se chove a cachón e un amigo exclama «Que día tan bo!», entendemos que quere dicir xusto o contrario. Nesta lección estudamos o significado figurado e a ironía: como funcionan, como se interpretan e para que se usan.

Explicación

1. Denotación e connotación

A denotación é o significado obxectivo dunha palabra, o que recolle o dicionario: raposo = mamífero carnívoro de cola longa. A connotación son os valores engadidos, subxectivos ou culturais: raposo suxire astucia. As connotacións poden ser positivas, negativas ou depender do contexto.

2. Sentido literal e sentido figurado

Usamos unha palabra en sentido literal cando a empregamos co seu significado propio: «O xeo está frío». Usámola en sentido figurado cando a aplicamos a outra realidade por algunha relación entre ambas: «Ten un corazón de xeo» (é insensible). Os principais mecanismos son:

• Metáfora: identifica unha realidade con outra pola súa semellanza. «As túas mans son xeo» (están moi frías). «Ese xogador é un muro».
• Comparación ou símile: a semellanza aparece explícita cun nexo (como, coma, semellante a): «Corre coma o vento».
• Metonimia: designa unha realidade co nome doutra coa que garda unha relación de proximidade (continente polo contido, autor pola obra, parte polo todo...). «Bebín dous vasos» (o contido), «Merquei un Castelao» (un cadro de Castelao).
• Hipérbole: esaxeración intencionada: «Díxencho mil veces».
• Personificación: atribúe calidades humanas a seres non humanos: «O vento laiábase na fiestra».

Moitas expresións figuradas fixáronse na lingua como frases feitas ou locucións, cuxo significado non se deduce das palabras soltas: chover a cachón (chover moito), facer as beiras (cortexar, tratar de gañar a simpatía de alguén).

3. A ironía

A ironía consiste en dar a entender o contrario do que se di literalmente. Para que funcione, o receptor ten que detectar que o emisor non fala en serio. Axúdano:

• o contexto (o que está a pasar e o que ambos saben);
• a entoación e os xestos na lingua oral;
• nos textos escritos, as comiñas, os signos de exclamación ou un contraste evidente coa realidade.

A ironía pode ser humorística ou crítica. Cando é ofensiva e busca ridiculizar a alguén, falamos de sarcasmo. Na literatura galega é un recurso moi presente, por exemplo na retranca popular e na obra satírica de autores como Castelao.

4. Por que importa interpretar ben

O significado final dunha mensaxe depende do que di e da intención de quen fala. Interpretar literalmente unha ironía ou unha metáfora leva a malentendidos. Por iso, ao ler, debemos preguntarnos: que quere dicir realmente o emisor? Que pistas me dá o contexto?

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Explica o sentido de «Esta casa é unha neveira».

Resolución: non é literalmente un electrodoméstico. Por semellanza (o frío), a casa identifícase cunha neveira: é unha metáfora que significa que a casa está moi fría.

Exemplo 2. Que recurso hai en «Toda a vila saíu a recibilos»?

Resolución: non saíron as casas nin as rúas, senón os veciños. Nomeamos o lugar pola xente que vive nel: metonimia. Ademais, é probable que haxa certa hipérbole (seguramente non saíu absolutamente todo o mundo).

Exemplo 3. Contexto: Uxía chega unha hora tarde e a súa amiga dille: «Que puntual es!». Interpreta.

Resolución: literalmente é un eloxio, pero o contexto (chegou unha hora tarde) mostra o contrario. É unha ironía que critica a impuntualidade de Uxía.

Exemplo 4. Indica se é sentido literal ou figurado: a) «Rompeu o vaso»; b) «Rompeu o silencio». En (a) romper é literal: o vaso fíxose anacos. En (b) é figurado: o silencio non se pode partir; significa que alguén comezou a falar.

O significado figurado na vida diaria

Non só os poetas usan o sentido figurado. A publicidade («Unha explosión de sabor»), a prensa («O Goberno move ficha») e a fala cotiá («Estou morto de cansazo») están cheas de metáforas e hipérboles. Moitas son tan habituais que xa non as percibimos como figuradas: dicimos a perna da mesa ou o pé da montaña sen pensar que son metáforas. Recoñecelas axúdanos a entender mellor os textos e a escribir con máis riqueza expresiva.

Exemplo 5. Explica a hipérbole e a metáfora de «Estou morto de cansazo e a miña cabeza é un forno». Resolución: morto de cansazo é unha hipérbole (esaxera o cansazo; non está morto); a miña cabeza é un forno é unha metáfora que identifica a cabeza cun forno pola calor, para indicar que ten febre ou que está moi acalorado.

Exercicios