Pasiva e impersonais

Introdución

Cando falamos ou escribimos non sempre poñemos no primeiro plano a persoa que realiza a acción. Ás veces interésanos máis o que lle acontece a algo («A ponte foi inaugurada en 2020»), outras veces non sabemos ou non queremos dicir quen fai a acción («Véndese piso») e outras simplemente non hai ningún suxeito posible («Chove»). Nesta lección estudamos as oracións pasivas e as oracións impersoais en galego, como se forman, como se recoñecen e que erros hai que evitar.

Explicación

1. Voz activa e voz pasiva

Nunha oración activa o suxeito é quen realiza a acción: «O concello restaurou a igrexa». Nunha oración pasiva o suxeito é quen a recibe (suxeito paciente): «A igrexa foi restaurada polo concello». Ao pasar de activa a pasiva:

• o complemento directo da activa («a igrexa») convértese en suxeito paciente;
• o suxeito da activa («o concello») pasa a ser complemento axente, introducido pola preposición por (contraída: polo, pola, polos, polas);
• o verbo mantén o tempo e forma a pasiva perifrástica: ser + participio. O participio concorda en xénero e número co suxeito: «As igrexas foron restauradas».

O complemento axente pode non aparecer: «A estrada foi pechada onte». En galego a pasiva perifrástica é menos frecuente ca en castelán; nos textos coidados adoita preferirse a activa ou a pasiva reflexa, que soan máis naturais.

2. Pasiva reflexa

Fórmase co pronome se e un verbo transitivo en 3.ª persoa que concorda co suxeito paciente, que adoita ir despois do verbo:

• «Véndese un piso» (singular) / «Véndense pisos» (plural).
• «Necesítanse camareiros para o verán».

Non leva complemento axente: dicir «Véndense pisos pola inmobiliaria» é incorrecto. Lembra a colocación do pronome: en oracións enunciativas afirmativas vai detrás do verbo (véndese), pero con negación ou certas palabras diante vai antes (Non se vende, Xa se venderon).

3. Oracións impersoais

Son as que non teñen suxeito nin poden telo. O verbo vai sempre en 3.ª persoa do singular (agás as eventuais). Os tipos principais son:

• De fenómenos atmosféricos: chover, nevar, orballar, tronar, xear, ventar: «Orballou toda a mañá».
• Con haber co valor de existir: «Hai moitos libros», «Había moitas persoas». O verbo haber impersoal é invariable: nunca «*Habían moitas persoas».
• Con facer, ser e estar referidos ao tempo meteorolóxico ou cronolóxico: «Fai frío», «Fai dous anos que marchou», «É tarde», «Está nubrado».
• Impersoais con se: o verbo vai en singular e non hai suxeito paciente co que concordar: «Vívese ben nesta vila», «Fálase moito diso», «Axúdase aos veciños» (o complemento leva a preposición a, polo que non é suxeito).
• Impersoais eventuais: verbo en 3.ª persoa do plural cun suxeito indeterminado: «Chaman á porta», «Din que mañá vai chover».

4. Como distinguir pasiva reflexa e impersoal con se

Proba a pór o nome en plural. Se o verbo cambia, hai concordancia e trátase dunha pasiva reflexa («Arránxase o reloxo» → «Arránxanse os reloxos»). Se o verbo non pode cambiar porque non hai suxeito («Vívese ben»), é impersoal.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Transforma en pasiva perifrástica: «Mestre Mateo esculpiu o Pórtico da Gloria».

• CD da activa: o Pórtico da Gloria → suxeito paciente.
• Verbo en pretérito (esculpiu) → foi esculpido (masculino singular, como «o Pórtico»).
• Suxeito da activa → complemento axente: polo Mestre Mateo.
• Resultado: «O Pórtico da Gloria foi esculpido polo Mestre Mateo».

Exemplo 2. Clasifica estas oracións:

• «Nevou en Pedrafita» → impersoal de fenómeno atmosférico.
• «Alúganse apartamentos» → pasiva reflexa (en singular sería «Alúgase un apartamento»: hai concordancia).
• «Durmiuse mal co calor» → impersoal con se (non hai nada co que concordar).
• «Houbo tres accidentes» → impersoal con haber; por iso o verbo vai en singular aínda que «tres accidentes» sexa plural.
• «Rouban moitas bicicletas no barrio» → impersoal eventual (non sabemos quen rouba).

Exemplo 3. Corrixe: «Habían moitos nenos no parque e non se oía nada». O verbo haber impersoal non concorda: «Había moitos nenos no parque». A segunda parte é correcta.

Erros frecuentes

• Concordar haber impersoal: «*Houberon festas» → «Houbo festas»; «*Van haber cambios» → «Vai haber cambios».
• Pór complemento axente na pasiva reflexa: «*Inaugurouse a biblioteca polo alcalde» → «A biblioteca foi inaugurada polo alcalde» ou, mellor, «O alcalde inaugurou a biblioteca».
• Non concordar a pasiva reflexa: «*Véndese entradas» → «Véndense entradas», porque entradas é o suxeito paciente.
• Abusar da pasiva perifrástica: un texto cheo de «foi feito», «foi decidido» soa artificial en galego. Prefire a activa sempre que se coñeza quen fai a acción.

Exemplo 4. Corrixe e xustifica: «Vanse construír novas vivendas e deberán haber máis prazas escolares».

Resolución: «Vanse construír novas vivendas» é correcta (pasiva reflexa en plural, concorda con vivendas). En cambio, «deberán haber» é incorrecto: na perífrase con haber impersoal, o verbo auxiliar tamén vai en singular. Forma correcta: «e deberá haber máis prazas escolares».

Exercicios