Rosalía de Castro: Cantares gallegos, Follas novas

Rosalía de Castro: Cantares gallegos e Follas novas

Introdución

Rosalía de Castro é a figura máis importante do Rexurdimento, o movemento do século XIX que devolveu ao galego a súa dignidade como lingua literaria despois dos chamados Séculos Escuros. Con Cantares gallegos (1863) comeza o Rexurdimento, e con Follas novas (1880) a poesía galega alcanza unha profundidade nova. Nesta lección coñecerás a súa vida e estas dúas obras.

1. Vida de Rosalía

• Naceu en Santiago de Compostela en 1837. Foi filla de solteira e dun sacerdote, o que naquela época supuña un estigma social.
• Pasou a infancia no rural, en Castro de Ortoño (Ames) e despois en Padrón, en contacto coa lingua e as cantigas populares.
• En 1858 casou con Manuel Murguía, historiador e impulsor do galeguismo, que a animou a publicar.
• A súa vida estivo marcada pola enfermidade, as dificultades económicas e a morte dun fillo.
• Morreu en Padrón (A Matanza) en 1885. Hoxe descansa no Panteón de Galegos Ilustres, en Santiago.

Escribiu tamén en castelán: o poemario En las orillas del Sar (1884) e varias novelas.

2. Cantares gallegos (1863)

Publicouse en Vigo o 17 de maio de 1863. Por iso cada 17 de maio celebramos o Día das Letras Galegas, desde 1963. Características:

• Inspiración popular: moitos poemas parten dunha cantiga tradicional que Rosalía glosa e desenvolve. O poema inicial, «Has de cantar», preséntaa como unha rapaza que canta para a súa terra.
• Costumismo: festas, romarías, traballos do campo, paisaxes e amores da xente da aldea.
• Defensa de Galicia: Rosalía responde aos que desprezan Galicia e a súa lingua, e denuncia a pobreza e a emigración, como no poema «Adiós, ríos; adiós, fontes».
• Métrica sinxela, próxima á poesía popular: moitos octosílabos con rima asonante.

3. Follas novas (1880)

Publicada dezasete anos despois, é unha obra máis íntima e reflexiva. Divídese en cinco partes: «Vaguedás», «Do íntimo», «Varia», «Da terra» e «As viúdas dos vivos e as viúdas dos mortos».

• Poesía intimista e existencial: a dor, a soidade, a morte e a saudade. O símbolo máis coñecido é a negra sombra, imaxe dunha tristeza que nunca abandona a autora.
• Poesía social: en «As viúdas dos vivos e as viúdas dos mortos» fala das mulleres que quedan soas porque os seus homes emigraron (viúdas dos vivos) ou morreron (viúdas dos mortos), e que sosteñen a casa e o traballo do campo.
• Métrica máis variada e innovadora ca en Cantares gallegos.

4. Rosalía e os outros grandes do Rexurdimento

Xunto a Rosalía, o Rexurdimento tivo outros dous grandes poetas: Manuel Curros Enríquez, autor de Aires da miña terra (1880), poesía cívica e combativa contra as inxustizas e o poder da Igrexa; e Eduardo Pondal, autor de Queixumes dos pinos (1886), que soñou un pasado céltico glorioso para Galicia. Do poema de Pondal «Os pinos» proceden os versos do Himno galego, con música de Pascual Veiga. Rosalía, Curros e Pondal demostraron que o galego servía para a poesía máis alta, e prepararon o camiño para o uso do idioma en todos os ámbitos no século XX.

Rosalía foi a primeira autora homenaxeada no Día das Letras Galegas (1963). A súa casa en Padrón, a Casa da Matanza, é hoxe un museo que se pode visitar.

Exemplos resoltos

Exemplo 1: comentario de «Negra sombra» (Follas novas)

Cando penso que te fuches,
negra sombra que me asombras,
ó pé dos meus cabezales
tornas facéndome mofa.

• Tema: unha tristeza ou angustia que volve sempre, aínda que a autora crea que xa marchou.
• Recursos: negra sombra é unha metáfora da dor; sombra / asombras é un xogo de palabras coa mesma raíz; a sombra que «fai mofa» é unha personificación.
• Obra: o ton íntimo e existencial é propio de Follas novas.

Exemplo 2: diferenciar as dúas obras

Un poema describe unha romaría alegre, con gaitas e mozas que bailan → ton popular e costumista: Cantares gallegos. Un poema fala dunha muller que agarda carta do home emigrado e traballa soa a terra → poesía social sobre as «viúdas dos vivos»: Follas novas.

Exercicios