Das Irmandades da Fala a hoxe

Das Irmandades da Fala a hoxe

Introdución

Despois do Rexurdimento do século XIX (Rosalía de Castro, Curros Enríquez e Eduardo Pondal), a literatura galega viviu no século XX un camiño cheo de avances e de dificultades: un período de grande esplendor ata 1936, a dura etapa da guerra e da posguerra, e a recuperación que culmina coa normalización da lingua na democracia. Nesta lección percorremos ese camiño en grandes etapas.

1. As Irmandades da Fala (1916)

En maio de 1916 fúndase na Coruña a primeira Irmandade dos Amigos da Fala, por iniciativa de Antón Villar Ponte. Pronto xorden irmandades noutras cidades e vilas. Os seus obxectivos eran:

• Defender e dignificar o idioma galego e usalo en todos os ámbitos, tamén na escrita culta, na política e na prensa.
• Difundir a cultura galega. Para iso crean o voceiro A Nosa Terra (1916) e impulsan o teatro en galego.

As Irmandades supuxeron o paso do rexionalismo ao nacionalismo galego e prepararon o terreo para a xeración seguinte.

2. A Xeración Nós e as vangardas (1920-1936)

Toma o nome da revista Nós, publicada en Ourense desde 1920 e dirixida por Vicente Risco. Os seus principais membros foron Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas e Castelao. Querían unha cultura galega moderna e aberta a Europa, e escribiron en galego ensaio, novela e estudos científicos. En 1923 nace o Seminario de Estudos Galegos, dedicado á investigación sobre Galicia.

• Ramón Otero Pedrayo: Arredor de si (1930), novela sobre a toma de conciencia galeguista dun intelectual.
• Vicente Risco: O porco de pé (1928), novela satírica.
• Castelao: Cousas, Retrincos e a novela Os dous de sempre (1934).

Na poesía chegan as vangardas: Manuel Antonio publica De catro a catro (1928), poemario sobre unha travesía no mar, con imaxes novas e sen rima; Luís Amado Carballo renova a poesía da paisaxe con Proel (1927).

3. Guerra e posguerra (1936-1950)

O golpe militar de 1936 e a ditadura franquista cortaron de raíz este florecemento. Moitos escritores foron asasinados, encarcerados ou tiveron que marchar ao exilio. O galego quedou fóra da escola e da vida pública. A cultura galega sobreviviu sobre todo en América (Bos Aires, Montevideo, A Habana), onde Castelao publicou Sempre en Galiza (1944).

4. A recuperación (1950-1975)

• En 1950 fúndase en Vigo a Editorial Galaxia, que volve publicar libros en galego dentro de Galicia.
• En 1963 celébrase o primeiro Día das Letras Galegas, dedicado a Rosalía de Castro no centenario de Cantares gallegos.
• Na poesía destaca o socialrealismo: Celso Emilio Ferreiro, Longa noite de pedra (1962), denuncia a opresión da ditadura.
• Na narrativa aparece a Nova Narrativa Galega (Xosé Luís Méndez Ferrín, Carlos Casares...), que renova as técnicas. Tamén triunfa Memorias dun neno labrego (1961), de Xosé Neira Vilas.

5. Da democracia a hoxe

Coa democracia, o galego converteuse en lingua cooficial (Estatuto de Autonomía de 1981). En 1982 apróbanse as normas ortográficas e morfolóxicas e en 1983 a Lei de normalización lingüística. A literatura galega amplía os seus públicos: novela, literatura infantil e xuvenil, teatro profesional e unha poesía moi diversa, con gran presenza de mulleres. Autores como Manuel Rivas (O lapis do carpinteiro, 1998) foron traducidos a moitas linguas.

6. Liña do tempo para lembrar

• 1916: Irmandades da Fala e A Nosa Terra.
• 1920: revista Nós.
• 1923: Seminario de Estudos Galegos.
• 1928: De catro a catro e O porco de pé.
• 1936: comeza a guerra civil; represión e exilio.
• 1944: Sempre en Galiza, en Bos Aires.
• 1950: Editorial Galaxia.
• 1962-1963: Longa noite de pedra; primeiro Día das Letras Galegas.
• 1981-1983: Estatuto de Autonomía, normas ortográficas e Lei de normalización lingüística.

Exemplos resoltos

Exemplo 1: situar unha obra na súa etapa

De catro a catro (1928): é anterior a 1936, rompe coa rima e usa imaxes novas → pertence ás vangardas, no período de Nós.

Exemplo 2: ordenar cronoloxicamente

Fundación de Galaxia (1950), Irmandades da Fala (1916), revista Nós (1920), primeiro Día das Letras Galegas (1963). Orde correcta: Irmandades (1916) → Nós (1920) → Galaxia (1950) → Día das Letras (1963).

Exercicios