Fake news e manipulación

Fake news e manipulación

Introdución

Cada día recibimos ducias de mensaxes a través das redes sociais, das aplicacións de mensaxaría e dos medios de comunicación. Non todas son certas. As noticias falsas (en inglés, fake news) son informacións inventadas ou manipuladas que imitan o aspecto dunha noticia real para enganar. Nesta lección aprenderás a recoñecelas, a identificar as técnicas de manipulación da linguaxe e a comprobar unha información antes de compartila.

1. Que é unha noticia falsa?

É un contido que se presenta como informativo pero que é falso, total ou parcialmente, ou que saca un dato real do seu contexto para que pareza dicir outra cousa. Pódese difundir para gañar diñeiro (cada clic xera ingresos por publicidade), para influír na opinión pública ou simplemente por broma. Moitas persoas compárteas sen mala intención, porque cren que son certas: por iso se espallan tan rápido.

2. Sinais de alerta

• Titular sensacionalista, con maiúsculas, exclamacións ou expresións como «o que ninguén che conta».
• Cebo de clics (clickbait): titular que exaxera ou oculta o contido para que premamos na ligazón.
• Sen fonte nin autor, ou con fontes vagas: «uns expertos din», «un estudo demostrou».
• Data antiga que se fai circular como se fose actual.
• Enderezo web que imita o dun medio coñecido cunha letra cambiada.
• Imaxes fóra de contexto ou retocadas; hoxe tamén vídeos e audios xerados con intelixencia artificial (deepfakes).
• Apelación ás emocións: medo, indignación ou présa («Compárteo antes de que o borren!»).

3. A linguaxe da manipulación

A manipulación non sempre consiste en mentir. Tamén se pode enganar co modo de contar:

• Linguaxe connotativa: palabras cargadas de valoración. Non é o mesmo dicir «os veciños protestan» ca «unha turba asalta a praza».
• Selección interesada dos datos: mostrar só a parte da información que convén.
• Falacias, razoamentos que parecen válidos pero non o son: a xeneralización precipitada (sacar unha conclusión xeral dun só caso), o ataque persoal (ad hominem: criticar a persoa e non o que di) ou a falsa disxuntiva («ou estás connosco ou contra nós»).

A publicidade usa recursos semellantes, pero de forma recoñecida: o seu fin declarado é convencer. Nela predomina a función apelativa da linguaxe, a que se dirixe ao receptor para provocar unha reacción (imperativos, segunda persoa, preguntas: «Ti mereces o mellor»).

4. Como verificar unha información

1. Para: non compartas nada que che provoque unha emoción forte sen pensalo antes.
2. Revisa a fonte: quen o publica? É un medio recoñecido? Hai autor e data?
3. Busca a información noutros medios fiables. Se só aparece nun sitio, desconfía.
4. Comproba as imaxes cunha busca inversa para saber cando e onde se publicaron por primeira vez.
5. Consulta servizos de verificación (fact-checking), como os que teñen algúns medios e axencias de noticias.

5. Por que nos cremos as noticias falsas?

• Confirman o que xa pensamos: tendemos a crer máis o que coincide coas nosas ideas e a desconfiar do que as contradí.
• Chegan de persoas próximas: se nolo envía un amigo ou un familiar, baixamos a garda.
• Repítense moito: canto máis veces vemos unha mensaxe, máis familiar e crible nos parece.
• Somos rápidos: nas redes lemos só o titular e compartimos sen abrir a noticia.

Por iso a mellor defensa é o pensamento crítico: preguntarse sempre quen di algo, con que intención, con que probas e se outras fontes o confirman. Compartir unha noticia falsa, aínda sen querer, axuda a espallala.

Exemplos resoltos

Exemplo 1: analizar unha mensaxe viral

Mensaxe: «URXENTE!!! Os médicos confirman que beber auga quente cura todas as enfermidades. Compárteo antes de que o borren!»

• Maiúsculas e exclamacións: titular sensacionalista.
• «Os médicos»: fonte vaga, sen nomes nin institución.
• «Todas as enfermidades»: afirmación absoluta e esaxerada.
• «Antes de que o borren»: presión emocional e présa.

Conclusión: ten todos os sinais dunha noticia falsa; non se debe compartir.

Exemplo 2: detectar a connotación

Titular A: «O Concello sobe a taxa do lixo un 3 %». Titular B: «O Concello asfixia de novo os veciños coa taxa do lixo». O dato é o mesmo, pero o titular B usa un verbo valorativo (asfixia) e a expresión de novo para provocar indignación: é linguaxe connotativa e manipuladora.

Exercicios