Campo semántico e neoloxismos

Campo semántico e neoloxismos

As palabras dunha lingua non están soltas: relaciónanse entre si polo seu significado e pola súa forma. Ademais, o vocabulario non é algo pechado, senón que medra cada día con palabras novas para nomear novas realidades. Neste tema estudarás os campos semánticos e outras relacións entre palabras, e aprenderás como se forman os neoloxismos.

1. O campo semántico

Un campo semántico é un conxunto de palabras da mesma categoría gramatical que comparten un trazo común de significado. Cada palabra do campo diferénciase das outras por algún matiz.

• Campo semántico dos fenómenos meteorolóxicos (substantivos): chuvia, orballo, brétema, xeada, neve, trebón, sarabia. O galego é especialmente rico neste campo: orballo é a chuvia moi miúda, e brétema, a néboa.
• Campo semántico dos mobles: cadeira, mesa, armario, sofá, cama, andel.
• Campo semántico dos verbos de movemento: camiñar, correr, saltar, nadar, rubir, baixar.

2. Outras relacións entre palabras

• Familia léxica: palabras que comparten o mesmo lexema ou raíz: mar, mariño, marítimo, mariñeiro, marisco. Poden ser de categorías diferentes.
• Campo asociativo: palabras que relacionamos cun tema, aínda que sexan de categorías distintas e non compartan raíz: praia, onda, area, salitre, nadar, azul asócianse co mar.
• Hiperónimos e hipónimos: flor é o hiperónimo (palabra xeral) de rosa, caravel, xasmín, que son os seus hipónimos.

3. Os neoloxismos

Un neoloxismo é unha palabra nova ou un significado novo que se incorpora a unha lingua. Uns son necesarios, porque nomean obxectos ou conceptos que antes non existían; outros son innecesarios, porque xa había unha palabra propia para dicir o mesmo. Os principais procedementos para crealos son:

• Derivación: engadir prefixos ou sufixos a unha palabra: desconectar, teletraballo, tuitear.
• Composición: unir dúas ou máis palabras: videoxogo, videoconferencia, lavalouza, contrasinal (de contra e sinal).
• Acronimia: unir partes de dúas palabras: ofimática (de oficina e informática).
• Siglas convertidas en palabras: ovni (obxecto voador non identificado), sida, láser, radar.
• Acurtamento: reducir unha palabra longa: bici (bicicleta), foto (fotografía), profe (profesor).
• Préstamos: palabras tomadas doutras linguas. Poden estar adaptados á ortografía galega (fútbol, líder, xampú) ou conservar a forma orixinal (software). Os calcos traducen a palabra estranxeira parte por parte: rañaceos, do inglés skyscraper.
• Neoloxismo semántico: unha palabra que xa existía adquire un significado novo: rato (do ordenador), rede (internet), virus (informático), nube (para gardar arquivos).

4. Os neoloxismos en galego

Antes de usar unha palabra estranxeira, convén comprobar se existe unha forma galega recomendada. A Real Academia Galega e o Servizo de Terminoloxía Galega (Termigal) propoñen alternativas: ligazón (en lugar de link), contrasinal (en lugar de password), correo lixo (en lugar de spam), descargar, arquivo. Usar estas palabras axuda a manter vivo e actualizado o noso idioma.

5. Como comprobar se unha palabra é correcta

Cando dubides se un neoloxismo ou un estranxeirismo é correcto en galego, segue estes pasos:

1. Búscao no dicionario da Real Academia Galega, que se pode consultar en liña.
2. Se non aparece, consulta os recursos de terminoloxía (como Termigal), onde se recollen propostas para os termos técnicos e científicos.
3. Se existe unha palabra galega equivalente, preferirase sempre a ela. Se non existe, pódese usar o préstamo, preferiblemente adaptado á ortografía galega.

Ten en conta tamén que algúns neoloxismos duran pouco: moitas palabras da linguaxe xuvenil ou das modas desaparecen en poucos anos, mentres que outras, como ordenador ou internet, quedan para sempre no vocabulario común.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Cal destas palabras non pertence ao campo semántico dos fenómenos meteorolóxicos: orballo, xeada, paraugas, trebón?

Solución: paraugas. É un substantivo relacionado coa chuvia, pero non é un fenómeno meteorolóxico, senón un obxecto. Pertence ao campo asociativo da chuvia, non ao campo semántico dos fenómenos meteorolóxicos.

Exemplo 2. Indica o procedemento de formación destes neoloxismos:

• videoxogo → composición (vídeo + xogo).
• ovni → sigla convertida en palabra.
• rato (do ordenador) → neoloxismo semántico.
• tuitear → derivación a partir dun préstamo.
• bici → acurtamento.

Exemplo 3. Constrúe o campo semántico dos instrumentos musicais tradicionais galegos e indica o seu hiperónimo.

Solución: gaita, pandeireta, pandeiro, zanfona, tamboril, bombo. Todas son substantivos e comparten o trazo «instrumento musical da tradición galega». O hiperónimo é instrumento.

Exercicios