Poesía e teatro

Poesía e teatro

Introdución

A literatura organízase en tres grandes xéneros: a lírica, a narrativa e o teatro. Nesta lección estudamos dous deles. A lírica (ou poesía) expresa sentimentos, emocións e reflexións do eu poético, normalmente en verso. O teatro conta unha historia que non se le só: escríbese para ser representada por actores e actrices diante dun público. Aprenderás a recoñecer as características de cada xénero e a analizar textos breves da literatura galega.

1. A lírica

A unidade básica do poema é o verso, cada unha das liñas do poema. Un grupo de versos organizado segundo unha medida e unha rima forma unha estrofa.

A medida dos versos

Os versos mídense en sílabas métricas, que non sempre coinciden coas sílabas gramaticais. Hai que ter en conta estas regras:

• Sinalefa: se unha palabra remata en vogal e a seguinte comeza por vogal, ambas as dúas sílabas cóntanse como unha soa: ríos adiós → rí-o-sa-diós.
• Se o verso remata en palabra aguda (oxítona), súmase unha sílaba.
• Se o verso remata en palabra esdrúxula (proparoxítona), réstase unha sílaba.

Os versos de ata oito sílabas son de arte menor; os de nove ou máis, de arte maior. O octosílabo é o verso máis frecuente na poesía popular galega.

A rima

• Rima consoante: coinciden vogais e consoantes desde a última vogal tónica: camiño / cariño.
• Rima asonante: só coinciden as vogais desde a última vogal tónica: pequenos / veremos (e-o).
• Verso solto: verso sen rima dentro dun poema rimado. Chámase verso libre ao que non segue medida nin rima fixas.

Algunhas estrofas

• Pareado: dous versos que riman entre si.
• Terceto: tres versos de arte maior.
• Cuarteto: catro versos de arte maior con rima ABBA.
• Cantiga popular (copla): catro versos octosílabos con rima asonante nos pares.
• Soneto: catorce versos, normalmente endecasílabos, repartidos en dous cuartetos e dous tercetos.

Recursos estilísticos frecuentes

• Comparación: relaciona dous elementos cun nexo (como): os teus ollos son como o mar.
• Metáfora: identifica dous elementos sen nexo: as perlas da túa boca (os dentes).
• Personificación: atribúe calidades humanas a seres inanimados: o vento chora.
• Anáfora: repetición dunha palabra ao comezo de varios versos.
• Hipérbole: exaxeración: chorei un mar de bágoas.

2. O teatro

O texto teatral está pensado para a representación. Por iso ten trazos propios:

• Diálogo: as personaxes falan entre elas; é a forma principal do teatro. Tamén hai monólogo (unha personaxe fala soa) e aparte (unha personaxe di algo que, por convención, as demais non escoitan).
• Acoutacións: indicacións do autor, normalmente entre parénteses e en cursiva, sobre o espazo, a luz, os movementos ou o ton das personaxes. Non se pronuncian na representación.
• Estrutura externa: a obra divídese en actos e estes en escenas (cada entrada ou saída dunha personaxe adoita marcar unha escena nova).

Os principais subxéneros teatrais son a traxedia (conflito grave, final desgraciado), a comedia (situacións cómicas, final feliz) e o drama (mestura elementos de ambas as dúas). Na literatura galega é moi coñecida a farsa Os vellos non deben de namorarse, de Castelao, estreada en Bos Aires en 1941.

3. Diferenzas entre lírica e teatro

• Emisor: na lírica fala un eu poético que expresa o seu mundo interior; no teatro non hai narrador: a historia avanza polo que din e fan as personaxes.
• Forma: a lírica escríbese case sempre en verso; o teatro actual escríbese normalmente en prosa, aínda que hai obras en verso.
• Recepción: o poema adoita lerse en silencio ou recitarse; a obra de teatro complétase na representación, onde participan director, actores, escenografía, iluminación, vestiario e son.
• Tempo: a lírica expresa un momento ou un sentimento; o teatro presenta un conflito que se desenvolve en presentación, nó e desenlace.

Para analizar un poema segue esta orde: tema, estrutura (partes do contido), métrica (medida, rima, estrofa) e recursos estilísticos. Para un texto teatral: personaxes, conflito, acoutacións e tipo de obra.

Exemplos resoltos

Exemplo 1: análise dunha estrofa de Rosalía de Castro

Adiós, ríos; adiós, fontes;
adiós, regatos pequenos;
adiós, vista dos meus ollos:
non sei cando nos veremos. (Cantares gallegos, 1863)

1. Medida: A-diós-rí-o-sa-diós-fon-tes = 8 sílabas (hai sinalefa en ríos adiós). Non-sei-can-do-nos-ve-re-mos = 8 sílabas. Remata en palabra grave, así que non se suma nin se resta nada. Son octosílabos.
2. Rima: os versos pares (pequenos, veremos) teñen rima asonante en e-o; os impares quedan soltos.
3. Estrofa: catro octosílabos con rima asonante nos pares: cantiga popular.
4. Recurso: a repetición de adiós ao comezo dos versos é unha anáfora, que reforza a dor da despedida do emigrante.

Exemplo 2: recoñecer os elementos dun texto teatral

MARÍA.— (Abrindo a xanela.) Outra vez chove!
XAN.— (Sen erguer a vista do xornal.) Estamos en Compostela, muller. Que esperabas?

Hai diálogo entre dúas personaxes, cuxos nomes aparecen en maiúsculas antes de cada intervención. Os textos entre parénteses son acoutacións: indican o que fan as personaxes, pero non se din en voz alta.

Exercicios