Festas, gastronomía, patrimonio

Festas, gastronomía, patrimonio

Un pobo non se define só pola súa lingua: tamén polas súas festas, pola súa cociña e polo patrimonio que herdou das xeracións anteriores. Neste tema coñecerás as principais celebracións do calendario galego, os pratos e produtos máis representativos e os bens culturais que Galicia comparte co resto do mundo. Ao mesmo tempo, traballarás o vocabulario galego destes ámbitos, que é unha parte moi rica do noso léxico patrimonial.

1. O calendario festivo galego

Moitas festas galegas teñen raíces moi antigas e están ligadas aos ciclos da natureza e do traballo no campo: o fin do inverno, a chegada da primavera, o verán e a colleita do outono. Estas son algunhas das máis importantes:

• Entroido: celébrase nos días anteriores á Coresma, en febreiro ou en marzo. Na provincia de Ourense hai entroidos moi coñecidos: o de Laza, cos seus peliqueiros; o de Verín, cos cigarróns; e o de Xinzo de Limia, coas pantallas. Son típicas as filloas, as orellas e o cocido.
• Maios: a comezos de maio celébrase a chegada do bo tempo con figuras cubertas de flores, follas e musgo. Ao seu redor cántanse coplas que adoitan facer crítica, con humor, dos problemas da vila ou do país.
• Día das Letras Galegas (17 de maio): cada ano homenaxéase unha persoa que contribuíu á cultura en galego. Elixiuse esta data porque o 17 de maio de 1863 se publicou Cantares gallegos, de Rosalía de Castro. Celébrase desde 1963, cando se cumpriu o centenario do libro.
• San Xoán (noite do 23 ao 24 de xuño): acéndense cacharelas ou fogueiras, sáltase o lume, cómense sardiñas e déixanse ao relento herbas como o fiuncho, o romeu ou a malva para lavar a cara con esa auga pola mañá.
• Día de Galicia (25 de xullo): coincide coa festividade de Santiago Apóstolo.
• Romarías e festas do verán: na Rapa das Bestas de Sabucedo (A Estrada) báixanse do monte os cabalos que viven en liberdade e córtanselles as crinas; no Carballiño celébrase a Festa do Polbo e en Cambados a Festa do Albariño.
• Magosto: no outono, arredor de San Martiño (11 de novembro), asamos castañas nunha fogueira e compartímolas ao aire libre.
• Samaín: na noite do 31 de outubro ao 1 de novembro baléiranse e tállanse cabazas, que se iluminan por dentro cunha vela. É unha tradición relacionada co fin do ano agrícola e coa lembranza dos defuntos.

2. A gastronomía galega

A cociña galega aproveita os produtos do mar e da terra. Algúns pratos son coñecidos en todo o mundo:

• Polbo á feira: polbo cocido, cortado con tesoira e temperado con aceite, sal e pemento. Sérvese tradicionalmente nun prato de madeira.
• Empanada: masa recheada de bonito, zamburiñas, xoubas, carne ou raxo, entre outros recheos.
• Lacón con grelos: prato de inverno, moi típico do Entroido.
• Caldo galego: grelos ou nabizas, patacas, fabas e unto.
• Marisco: percebes, centolas, nécoras, ameixas, mexillóns ou vieiras.
• Doces: a tarta de Santiago, feita con améndoa, e as filloas.

Galicia tamén ten produtos protexidos cunha denominación de orixe, como os queixos Tetilla, Arzúa-Ulloa, San Simón da Costa e Cebreiro, ou os viños das cinco denominacións galegas: Rías Baixas, Ribeiro, Ribeira Sacra, Valdeorras e Monterrei.

Vocabulario da cociña: pota, tixola, cunca, culler, garfo, coitelo, forno, lareira, lume, cociñar, fritir, asar, cocer.

3. O patrimonio material e inmaterial

Chamamos patrimonio ao conxunto de bens que herdamos e que temos a obriga de coidar para as xeracións futuras. Pode ser de dous tipos:

• Patrimonio material: bens que se poden tocar. A UNESCO declarou Patrimonio da Humanidade catro bens galegos: a Cidade Vella de Santiago de Compostela (1985), o Camiño de Santiago (1993), a Muralla romana de Lugo (2000) e a Torre de Hércules da Coruña (2009). Tamén forman parte do noso patrimonio os hórreos, os cruceiros, os pazos, os castros, os muíños, os petos de ánimas e os petróglifos.
• Patrimonio inmaterial: bens que non se tocan, pero que se transmiten de xeración en xeración: a propia lingua galega, a música tradicional (a muiñeira, a gaita, a pandeireta), as lendas (a Santa Compaña, as mouras), os oficios artesáns (a olaría, a cestaría, o encaixe de palillos de Camariñas) e a regueifa, un desafío de versos improvisados.

4. As palabras tamén son patrimonio

Moitas palabras galegas nomean realidades propias da nosa cultura e non teñen unha tradución exacta noutras linguas: hórreo (tamén chamado canastro ou cabazo segundo a zona), cruceiro, lareira, corredoira, morriña, orballo ou brétema. Usalas e coñecelas é tamén unha forma de coidar o patrimonio.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Clasifica estas palabras: hórreo, filloas, muiñeira, Entroido.

• Hórreo: patrimonio material (construción para gardar e secar o millo).
• Filloas: gastronomía (doce típico do Entroido).
• Muiñeira: patrimonio inmaterial (música e baile tradicional).
• Entroido: festa, que tamén forma parte do patrimonio inmaterial.

Exemplo 2. Escribe unha breve descrición dunha festa con tres partes: que se celebra, cando e como.

Resposta modelo: «O magosto é a festa da castaña. Celébrase no outono, arredor do día de San Martiño. A xente reúnese ao aire libre, acende unha fogueira, asa castañas e compárteas mentres conversa e canta.» Fíxate en que a descrición responde ás tres preguntas en orde e usa vocabulario preciso (fogueira, asar, castañas).

Exercicios