Préstamos e calcos lingüísticos

Préstamos e calcos lingüísticos

As linguas están en contacto continuo e collen palabras unhas doutras. Cando aparece un invento, unha comida ou un deporte novo, adoita chegar co nome que ten na lingua de orixe. Nesta lección estudamos os préstamos, os calcos e dous problemas propios do galego: os castelanismos e os hiperenxebrismos.

Os préstamos

Un préstamo é unha palabra que unha lingua toma doutra. Hai dous tipos:

• Xenismos ou estranxeirismos: mantéñense coa forma orixinal, sen adaptar: pizza (do italiano), software, hobby (do inglés). Na escritura deben ir en cursiva ou entre comiñas.
• Préstamos adaptados: cambian a súa escrita e a súa pronuncia para acomodarse ao galego: xampú (do inglés shampoo), fútbol (do inglés football), garaxe (do francés garage), iogur (do turco a través doutras linguas).

Os préstamos ao longo da historia

O galego procede do latín, que non é un préstamo, senón a lingua nai. Pero ao longo da historia recibiu palabras de moitas linguas:

• Linguas xermánicas (pobos como os suevos e os visigodos): guerra, roubar.
• Árabe: aceite, alcalde, azucre, almofada, laranxa.
• Francés: xardín, garaxe.
• Italiano: soneto, piano.
• Inglés, sobre todo hoxe en día: fútbol, líder, xampú, e moitos termos da informática.

Os calcos

Un calco non copia a palabra estranxeira, senón a súa estrutura ou o seu significado, traducíndoos á nosa lingua:

• Calco estrutural: tradúcese cada parte dunha palabra composta. Rañaceos vén do inglés skyscraper (sky = ceo, scraper = que raña). Fin de semana vén de weekend; baloncesto, de basketball.
• Calco semántico: unha palabra que xa existía toma un significado novo doutra lingua. Rato era só un animal, e colleu o significado de aparello do ordenador porque en inglés se di mouse.

Os castelanismos

Por estar en contacto co castelán durante séculos, ao galego chegaron palabras castelás que substitúen formas propias. Chámanse castelanismos e son incorrectos cando o galego ten unha palabra propia:

• hasta → ata; entonces → entón; luego → logo
• aunque → aínda que; sin embargo → porén, non obstante
• pueblo → pobo, vila, aldea (segundo o significado); rubio → louro

Os hiperenxebrismos

Ás veces, por medo a usar un castelanismo, créanse formas falsas que non existen en galego. Son os hiperenxebrismos. O exemplo máis coñecido é «silenzo»: a forma correcta é silencio. A pesar de que en castelán tamén se di silencio, a palabra é igual de correcta nas dúas linguas. Cando teñamos dúbidas, a solución é consultar o dicionario da Real Academia Galega.

Préstamos necesarios e innecesarios

Un préstamo é necesario cando nomea algo novo para o que a nosa lingua non ten palabra (pizza, xampú). É innecesario cando xa existe unha palabra galega co mesmo significado. Nese caso é mellor usar a forma galega:

• e-mail → correo electrónico
• online → en liña
• OK → de acordo
• smartphone → teléfono intelixente

Como se escriben os estranxeirismos

Cando usamos unha palabra estranxeira sen adaptar, nun texto escrito a man vai entre comiñas e nun texto feito no ordenador vai en cursiva: «Gústame o rock». Os préstamos xa adaptados escríbense coma calquera outra palabra galega, sen cursiva: «Comprei xampú».

Para saber se unha palabra está adaptada e como se escribe, o mellor é consultar o dicionario da Real Academia Galega.

Lembra que tomar palabras doutras linguas non é malo: todas as linguas o fan e enriquécense con iso. O problema aparece cando os préstamos innecesarios ou os castelanismos substitúen palabras propias que xa tiñamos.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Clasifica: pizza, xampú, rañaceos.

Solución: pizza é un xenismo (do italiano, sen adaptar); xampú é un préstamo adaptado do inglés; rañaceos é un calco estrutural do inglés.

Exemplo 2. Corrixe a frase: «Hasta luego, entonces quedamos no pueblo».

Solución: «Ata logo, entón quedamos na vila». Corrixíronse catro castelanismos: hasta, luego, entonces e pueblo (que é masculino; ao cambialo por vila, tamén cambia a contracción: no → na).

Exemplo 3. Por que dicimos que rato (do ordenador) é un calco semántico?

Solución: porque a palabra rato xa existía en galego co significado de animal e tomou un significado novo copiado do inglés mouse, sen cambiar a súa forma.

Exercicios