Galicia no mundo: emigración e cultura

Galicia no mundo: emigración e cultura

Poucas experiencias marcaron tanto a historia de Galicia como a emigración. Durante máis dun século, centos de miles de galegas e galegos deixaron a súa terra para buscar traballo noutros países. Esa emigración deixou dor e saudade, pero tamén levou a lingua e a cultura galegas por todo o mundo. Neste tema coñecerás as causas e os destinos da emigración, como se reflicte na literatura e que institucións culturais naceron grazas aos emigrantes.

1. Unha historia de emigración

Entre mediados do século XIX e os anos 30 do século XX, a maior parte dos emigrantes galegos marchou a América: Arxentina, Cuba, Uruguai e Brasil e, máis adiante, Venezuela e México. As causas eran varias:

• a pobreza do rural e as terras moi pequenas e divididas (o minifundio), que non daban para manter as familias;
• os impostos e rendas que había que pagar polas terras;
• o crecemento da poboación;
• o desexo de evitar o servizo militar, longo e perigoso.

A presenza galega en Bos Aires foi tan grande que a cidade chegou a ser chamada «a quinta provincia galega», e en Arxentina aínda hoxe se chama gallegos a todos os españois.

Nos anos 60 e 70 do século XX, o destino principal cambiou: moitos galegos emigraron a Europa (Suíza, Alemaña, Francia, Reino Unido) e tamén a outras zonas de España, como Madrid, Barcelona ou o País Vasco. Nos últimos anos falouse dunha nova emigración, formada sobre todo por mozos e mozas con estudos que marchan buscando oportunidades laborais.

2. A emigración na literatura

A literatura galega deu voz á dor da partida e á soidade dos que quedaban:

• Rosalía de Castro incluíu en Cantares gallegos (1863) o poema «Adiós, ríos; adiós, fontes», un canto de despedida da terra. En Follas novas (1880) dedicou unha parte enteira, «As viúvas dos vivos e as viúvas dos mortos», ás mulleres que quedaban soas cando os homes emigraban.
• Manuel Curros Enríquez emigrou a Cuba, onde traballou como xornalista, e morreu na Habana en 1908.
• Castelao viviu exiliado en Bos Aires, onde publicou Sempre en Galiza (1944) e onde morreu en 1950.
• Xosé Neira Vilas publicou en Bos Aires Memorias dun neno labrego (1961), unha das obras máis lidas da literatura galega.

3. A cultura galega feita fóra de Galicia

Os emigrantes organizáronse en sociedades e centros que tiveron un papel decisivo na cultura galega:

• A idea de crear a Real Academia Galega xurdiu na Habana, onde en 1905 se fundou unha asociación para impulsala. A Academia constituíuse na Coruña en 1906.
• O himno galego, co poema «Os pinos» de Eduardo Pondal e música de Pascual Veiga, estreouse na Habana en 1907.
• As sociedades de instrución, formadas por emigrantes dunha mesma parroquia ou comarca, financiaron escolas en moitas aldeas galegas.
• Os centros galegos de Bos Aires, Montevideo ou a Habana ofrecían axuda sanitaria, educación e actividades culturais.
• Durante a ditadura franquista, cando o galego estaba perseguido en Galicia, en Bos Aires publicáronse libros e revistas en galego e celebráronse actos culturais.

Moitos dos que volvían enriquecidos, os indianos, construíron casas que aínda hoxe se recoñecen polas súas cores, os seus balcóns e as palmeiras dos seus xardíns.

4. A emigración na lingua

A experiencia da emigración deixou palabras e expresións na nosa lingua: morriña e saudade (a tristeza pola terra ou pola persoa lonxana), indiano, retornado, carta de chamada (o documento co que un familiar emigrado reclamaba a outro) ou a expresión facer as Américas (emigrar a América coa esperanza de enriquecerse).

5. Galicia hoxe no mundo

Hoxe existe unha ampla comunidade galega no exterior, con centros e asociacións en moitos países. Ademais, o Camiño de Santiago atrae cada ano persoas de todo o mundo, e a música, a literatura e o cine galegos tradúcense e difúndense alén das nosas fronteiras.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Analiza estes versos de Rosalía de Castro:

Adiós, ríos; adiós, fontes;
adiós, regatos pequenos;
adiós, vista dos meus ollos,
non sei cando nos veremos.

Solución: o tema é a despedida da terra natal por parte de quen emigra. A repetición de «adiós» ao comezo dos versos (anáfora) intensifica a dor da partida. A voz poética despídese de elementos da paisaxe (ríos, fontes, regatos) como se fosen persoas queridas, e o último verso expresa a incerteza do regreso: o sentimento de morriña.

Exemplo 2. Explica por que a Habana é importante para a cultura galega.

Solución: porque alí se fundou en 1905 a asociación que impulsou a Real Academia Galega e alí se estreou en 1907 o himno galego. É unha mostra de que a cultura galega tamén se construíu fóra de Galicia, grazas aos emigrantes.

Exercicios