O ensaio e o artigo académico

O ensaio e o artigo académico

Hai textos que non contan historias nin describen paisaxes, senón que serven para pensar: expoñen ideas, analízanas e defenden unha opinión ou un resultado. Neste tema estudarás dous deles, o ensaio e o artigo académico. Os dous tratan temas serios e combinan exposición e argumentación, pero teñen finalidades, estruturas e estilos moi diferentes.

1. O ensaio

O ensaio é un texto en prosa, de extensión variable, no que unha autora ou un autor reflexiona de maneira persoal sobre un tema (cultural, social, científico, artístico, filosófico...) sen pretender esgotalo. O nome procede dos Ensaios (1580) do escritor francés Michel de Montaigne, que quería «ensaiar», é dicir, probar as súas ideas por escrito.

As súas características principais son:

• Subxectividade: o autor fala desde o seu punto de vista, adoita usar a primeira persoa e mostra as súas opinións.
• Liberdade de estrutura: non ten partes fixas; o autor organiza as ideas como lle parece mellor.
• Estilo coidado: emprega recursos literarios (metáforas, comparacións, preguntas retóricas), polo que está a medio camiño entre a literatura e a exposición.
• Intención: facer reflexionar o lector e convencelo, máis que demostrar algo de forma científica.

Na literatura galega hai ensaios fundamentais. Vicente Risco publicou Teoría do nacionalismo galego (1920) e Castelao escribiu no exilio Sempre en Galiza (1944), un ensaio político sobre Galicia e a súa identidade. Hoxe, moitos artigos de opinión que lemos na prensa funcionan como pequenos ensaios.

2. O artigo académico

O artigo académico (ou científico) é un texto que comunica os resultados dunha investigación a outras persoas especialistas. Publícase en revistas especializadas, normalmente despois de que outros expertos o revisen. As súas características son:

• Obxectividade: o importante son os datos e os razoamentos, non as opinións persoais.
• Precisión: emprega tecnicismos e define os conceptos con exactitude.
• Estrutura fixa, que facilita a lectura e a comparación entre traballos.
• Citas e bibliografía: indica sempre de onde procede cada idea allea.

A estrutura habitual é esta:

• Título e autoría.
• Resumo e palabras clave: en poucas liñas explica de que trata o traballo.
• Introdución: presenta o tema, o que xa se sabe e o obxectivo da investigación.
• Metodoloxía: explica como se fixo a investigación (enquisas, experimentos, textos analizados...).
• Resultados: expón os datos obtidos, ás veces con táboas e gráficos.
• Discusión e conclusións: interpreta os resultados e responde á pregunta inicial.
• Referencias bibliográficas: lista ordenada das fontes consultadas.

3. Diferenzas principais

• Punto de vista: o ensaio é subxectivo; o artigo académico, obxectivo.
• Estrutura: o ensaio é libre; o artigo segue partes fixas.
• Linguaxe: o ensaio busca a beleza e a expresividade; o artigo, a precisión e a claridade.
• Destinatario: o ensaio diríxese a un público amplo; o artigo, sobre todo a especialistas.
• Fontes: o ensaio pode citar con liberdade; o artigo debe citar todas as fontes con rigor.

4. Recursos lingüísticos

No ensaio son frecuentes a primeira persoa («penso que», «na miña opinión»), as preguntas retóricas («Que sería de nós sen a memoria?»), os exemplos persoais e as metáforas. No artigo académico predominan as construcións impersoais («analizáronse», «obsérvase que»), o plural de modestia («neste traballo demostramos»), os conectores de orde e de causa e as citas: «Segundo Fernández Rei (1990), o galego presenta tres bloques dialectais».

Para citar un libro na bibliografía úsase un modelo como este: Apelido, inicial do nome (ano). Título. Cidade: editorial. Por exemplo: Castelao, A. R. (1944). Sempre en Galiza. Bos Aires.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Le estes dous fragmentos de práctica e decide que tipo de texto é cada un.

Fragmento A: «Cando paseo pola miña aldea e escoito os nenos xogar, pregúntome que palabras dos meus avós chegarán a eles. Quizais a lingua sexa como un río: se ninguén coida as súas fontes, acaba secando.»

Fragmento B: «Neste estudo analizáronse as respostas dun cuestionario realizado ao alumnado de 2.º de ESO de tres centros. Os resultados indican que o uso do galego varía segundo o contexto.»

Solución: o fragmento A é un ensaio: está en primeira persoa, expresa unha reflexión persoal e usa unha metáfora (a lingua como un río). O fragmento B pertence a un artigo académico: emprega construcións impersoais («analizáronse»), describe a metodoloxía (un cuestionario) e presenta resultados.

Exemplo 2. Ordena estas partes dun artigo: Conclusións, Resumo, Metodoloxía, Introdución, Resultados.

Solución: Resumo, Introdución, Metodoloxía, Resultados e Conclusións. Primeiro preséntase o traballo, despois explícase como se fixo, logo o que se obtivo e, por último, que significa.

Exercicios