Pronomes átonos: combinación e uso

Pronomes átonos: combinación e uso

Os pronomes átonos son pronomes que non teñen acento propio e que se apoian sempre nun verbo: Chamoume, Non o sei. Funcionan como complemento directo (CD) ou como complemento indirecto (CI). En galego teñen tres dificultades: distinguir te e che, combinalos correctamente e colocalos no lugar axeitado.

As formas

• 1.ª persoa singular: me (CD e CI).
• 2.ª persoa singular: te (CD) / che (CI).
• 3.ª persoa singular: o, a (CD) / lle (CI).
• 1.ª persoa plural: nos (CD e CI).
• 2.ª persoa plural: vos (CD e CI).
• 3.ª persoa plural: os, as (CD) / lles (CI).
• Reflexivo: se.

Te ou che?

É o erro máis frecuente. Te é complemento directo: «Vinte no parque» (vin a ti). Che é complemento indirecto: «Douche un bico» (dou un bico a ti). Usar te no canto de che chámase teísmo («Doute un bico» é incorrecto); usar che no canto de te chámase cheísmo («Vinche no parque» é incorrecto). Un truco: se na oración xa hai outro complemento directo (un bico), o pronome é che.

As combinacións

Cando aparecen xuntos un CI e un CD, o CI vai primeiro e fúndense nunha soa palabra:

• me + o = mo (ma, mos, mas)
• che + o = cho (cha, chos, chas)
• lle + o = llo (lla, llos, llas)
• nos + o = nolo (nola, nolos, nolas)
• vos + o = volo (vola, volos, volas)
• lles + o = llelo (llela, llelos, llelas)

Exemplo: «Deille o libro a Uxía» → «Deillo». «Díxenche a verdade» → «Díxencha».

As formas lo e no

O pronome de CD o, a, os, as cambia de forma segundo o verbo ao que se une:

• Despois de formas verbais rematadas en -r ou -s, esa consoante desaparece e o pronome toma a forma lo, la, los, las: comer + o = comelo; comemos + o = comémolo.
• Despois de formas verbais rematadas en ditongo, toma a forma no, na, nos, nas: comeu + o = comeuno; sei + o = seino.

A colocación

A regra xeral é que o pronome átono vai despois do verbo e unido a el nas oracións afirmativas independentes: «Chamoume a miña nai», «Dígocho mañá».

Vai antes do verbo nestes casos:

• Oracións negativas: «Non me chamou».
• Oracións interrogativas e exclamativas introducidas por unha palabra interrogativa ou exclamativa: «Quen te chamou?», «Que ben o pasamos!».
• Oracións subordinadas: «Dixo que me chamaría».
• Oracións desiderativas: «Oxalá me chame».
• Cando diante do verbo hai certos adverbios (xa, tamén, aínda, só, sempre, nunca) ou indefinidos (alguén, ninguén, todos): «Xa o sei», «Ninguén me chamou».

Nunca se pode comezar unha oración cun pronome átono: «Me chamou» é incorrecto; dise «Chamoume».

Dous pronomes especiais: solidariedade e interese

O galego ten dous usos dos pronomes átonos que non existen do mesmo xeito noutras linguas:

• Pronome de solidariedade (che, vos): implica afectivamente a persoa coa que falamos, aínda que non teña ningunha función na oración. «Este bolo éche moi bo» significa o mesmo que «Este bolo é moi bo», pero mostra proximidade co oínte. Usamos che se falamos cunha persoa e vos se falamos con varias: «Este bolo évos moi bo».
• Pronome de interese: indica que a persoa que fala está interesada ou afectada pola acción: «Non me comas tanto doce» (a nai preocúpase polo fillo).

Estes usos son moi propios do galego falado e conservalos fai que a nosa fala sexa máis rica e enxebre.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Substitúe os complementos por pronomes: «Deille o libro a Uxía».

Solución: o libro é CD (o) e a Uxía é CI (lle). Combinados: lle + o = llo. Resultado: «Deillo».

Exemplo 2. Coloca o pronome o: a) «Non ___ sei». b) «___ sei».

Solución: a) «Non o sei» (oración negativa: o pronome vai antes). b) «Seino» (afirmativa: vai despois; como sei remata en ditongo, o pronome toma a forma no).

Exemplo 3. Corrixe: «Te dou o caderno».

Solución: «Douche o caderno». Hai dous erros: o pronome debe ser che (é CI, porque o caderno é o CD) e debe ir despois do verbo.

Exemplo 4. Substitúe o CD: «Imos comer a torta».

Solución: «Imos comela»: comer remata en -r, que desaparece, e o pronome toma a forma la.

Exercicios