As palabras non aparecen de calquera maneira: moitas fórmanse a partir doutras que xa existen. Ademais, as palabras relaciónanse polo seu significado: algunhas significan o mesmo e outras teñen varios significados. Nesta lección estudamos como se forman as palabras en galego e dous fenómenos de significado: a sinonimia e a polisemia.
Moitas palabras pódense dividir en partes máis pequenas con significado:
As palabras que comparten o mesmo lexema forman unha familia léxica: mar, mariño, mariña, mariñeiro, ultramar.
1. Derivación. Engádense morfemas derivativos a unha palabra.
2. Composición. Xúntanse dúas ou máis palabras para formar unha nova: abrelatas (abre + latas), paraugas (para + augas), gardarroupa (garda + roupa), agridoce (agre + doce).
3. Parasíntese. Engádense á vez un prefixo e un sufixo, de maneira que non existe a palabra só co prefixo nin só co sufixo: en- + barco + -ar = embarcar (non existen «embarco» como nome nin «barcar»); en- + terra + -ar = enterrar.
4. Siglas e acrónimos. Fórmanse coas letras iniciais de varias palabras: ESO (Educación Secundaria Obrigatoria), ONU (Organización das Nacións Unidas).
Dúas palabras son sinónimas cando teñen un significado igual ou moi parecido: comezar, empezar e iniciar; fermoso e bonito; rapaz e neno. Os sinónimos serven para evitar repeticións e enriquecer un texto. Ollo: non sempre se poden cambiar en calquera contexto. Dicimos «iniciar sesión no ordenador», pero non adoitamos dicir «iniciar a comer».
O contrario da sinonimia é a antonimia: palabras de significado oposto, como alto e baixo.
Unha palabra é polisémica cando ten varios significados relacionados entre si. Por exemplo, pé: o pé dunha persoa, o pé dunha mesa, o pé dunha montaña. En todos os casos é «a parte de abaixo que sostén algo». Outros exemplos: folla (dunha árbore, de papel), rato (o animal e o aparello do ordenador, que se parece a el), boca (dunha persoa, do metro, dunha cova).
No dicionario, unha palabra polisémica ten unha soa entrada con varias acepcións numeradas.
Non se debe confundir coa homonimia: dúas palabras distintas que coinciden na forma por casualidade, sen relación de significado. Por exemplo, nada (ningunha cousa) e nada (do verbo nadar: «Uxía nada moi rápido»).
Coñecer como se forman as palabras axúdanos a comprender palabras novas. Se atopamos desobedecer e sabemos que o prefixo des- indica o contrario, deducimos que significa «non obedecer». Se lemos reloxeiro e sabemos que o sufixo -eiro adoita indicar oficio, deducimos que é a persoa que fai ou arranxa reloxos.
A sinonimia e a polisemia tamén son importantes para ler e escribir ben. Os sinónimos evitan repetir sempre a mesma palabra. E, cando unha palabra é polisémica, o contexto (as palabras que a rodean) indica cal dos seus significados ten nesa frase: no dicionario debemos escoller a acepción que encaixa no texto.
Exemplo 1. Indica o procedemento de formación de infeliz, abrelatas e embarcar.
Solución: infeliz = in- + feliz: prefixación. abrelatas = abre + latas: composición. embarcar = en- + barco + -ar, á vez: parasíntese.
Exemplo 2. Analiza a palabra panadeiras.
Solución: lexema pan-; sufixo derivativo -adeir- (oficio); -a, morfema de feminino; -s, morfema de plural.
Exemplo 3. Substitúe a palabra repetida por un sinónimo: «A clase comeza ás nove e o recreo comeza ás once».
Solución: «A clase comeza ás nove e o recreo empeza ás once».
Exemplo 4. Explica se folla é polisémica ou homónima.
Solución: é polisémica: a folla dunha árbore e a folla de papel teñen un significado relacionado (algo plano e fino).
Que procedemento de formación ten a palabra «paraugas»?
Na palabra «leiteiras», cal é o lexema?
Cal é un sinónimo de «fermoso»?
Cal destas palabras é polisémica, porque ten varios significados relacionados?
¿Quieres hacer los ejercicios y guardar tu progreso en Lingua Galega e Literatura - 1.º ESO?
Crear cuenta gratis