Entre finais do século XII e mediados do século XIV, a lingua que se falaba en Galicia e no norte de Portugal, o galego-portugués, foi unha das grandes linguas da poesía en Europa. Non a usaban só os poetas galegos e portugueses: tamén escribían nela trobadores de Castela e de León, e mesmo reis, como Afonso X o Sabio. Nesta lección imos coñecer como era esa literatura, que xéneros tiña, quen a facía e onde se conservou.
Na Idade Media, Galicia era un territorio con moito movemento. O Camiño de Santiago traía peregrinos de toda Europa e, con eles, chegaban novas modas culturais, como a poesía dos trobadores de Provenza, no sur de Francia. A lírica galego-portuguesa naceu da mestura desa influencia estranxeira coa tradición popular de cantigas que xa existía aquí.
O texto máis antigo que se conserva desta lírica adoita datarse arredor do ano 1200: é unha cantiga satírica de Joan Soares de Paiva. A época de máximo esplendor durou aproximadamente ata mediados do século XIV. A partir de aí, a poesía en galego-portugués entrou en decadencia.
Unha característica importante: estas composicións eran cantigas, é dicir, poemas feitos para seren cantados con música, non para lelos en silencio.
A lírica profana (non relixiosa) divídese en tres grandes xéneros:
1. Cantiga de amigo. Fala unha muller nova que expresa os seus sentimentos polo seu namorado, ao que chama amigo. Ás veces está contenta porque o vai ver; outras veces está triste porque el marchou. Adoita contarllo a unha confidente: a nai, unha irmá, as amigas ou mesmo a natureza (as ondas, as flores). Os escenarios son naturais: o mar, a fonte, o río, a romaría, a ermida. É o xénero máis propio da nosa terra, de orixe popular, e usa moito a repetición: paralelismo, leixaprén e refrán.
2. Cantiga de amor. Fala un home que se dirixe á dama que ama, a quen chama senhor (na Idade Media esta palabra servía para os dous xéneros). Ela é superior a el e non lle corresponde, polo que el sofre a coita de amor, un sufrimento tan grande que ás veces di que vai morrer. Segue o modelo do amor cortés provenzal, o ambiente é a corte e case non aparece a natureza.
3. Cantigas de escarnio e de maldizer. Son cantigas satíricas, de burla. Na de escarnio a crítica é indirecta, con palabras de dobre sentido; na de maldizer é directa e ás veces moi grosa, mesmo co nome da persoa criticada. Grazas a elas sabemos moito da vida cotiá da época.
O rei Afonso X o Sabio (século XIII) promoveu as Cantigas de Santa María, unha colección de máis de 400 cantigas dedicadas á Virxe. A maioría son miragres, é dicir, relatos de milagres; e cada dez cantigas hai unha de loor (de louvanza). Consérvanse en códices con música e con miniaturas que mostran escenas da vida medieval. Que un rei de Castela escollese o galego-portugués para a poesía demostra o prestixio que tiña esta lingua.
As cantigas chegaron ata nós grazas aos cancioneiros, grandes recompilacións manuscritas:
A prosa en galego chegou máis tarde, sobre todo no século XIV, e foi principalmente de traducións e adaptacións: historias de cabalaría, crónicas (como a Crónica Troiana) e relatos relixiosos (como os Miragres de Santiago).
Exemplo 1. Le este comezo dunha cantiga de Mendiño: «Sedia-m'eu na ermida de San Simión / e cercaron-mi as ondas, que grandes son». De que xénero é?
Resolución: fala unha muller («eu») que está sentada na ermida de San Simión, na ría de Vigo, rodeada polas ondas mentres agarda o seu amigo. Hai voz feminina, paisaxe natural (o mar, unha ermida) e espera do namorado: é unha cantiga de amigo.
Exemplo 2. Un poeta di que a súa senhor é a dama máis fermosa do mundo, que non lle fai caso e que el morre de coita. De que xénero é?
Resolución: voz masculina, a dama chamada senhor, amor non correspondido e coita: é unha cantiga de amor.
Exemplo 3. Unha cantiga búrlase dun cabaleiro que presume de valente pero foxe sempre da batalla, aínda que nunca di o seu nome. De que xénero é?
Resolución: é satírica e a crítica é indirecta, sen nomear a persoa: é unha cantiga de escarnio.
Quen fala nunha cantiga de amigo?
Que significa a palabra coita nas cantigas de amor?
Cal é a diferenza entre unha cantiga de escarnio e unha de maldizer?
Quen promoveu as Cantigas de Santa María?
¿Quieres hacer los ejercicios y guardar tu progreso en Lingua Galega e Literatura - 1.º ESO?
Crear cuenta gratis