Acentuación, apóstrofo, guión

Acentuación, apóstrofo, guión

Os signos ortográficos axudan a ler e a entender ben os textos. Nesta lección estudarás as regras de acentuación do galego (cando se escribe o til), o uso do apóstrofo e do guión, segundo as normas da Real Academia Galega.

A sílaba tónica e a clasificación das palabras

En toda palabra con máis dunha sílaba hai unha que se pronuncia con máis forza: a sílaba tónica. Segundo a súa posición, as palabras son:

• Agudas: a tónica é a última sílaba: ca-mión, pa-pel, ca-fé.
• Graves (ou chás): a tónica é a penúltima: me-sa, fá-cil, la-pis.
• Esdrúxulas: a tónica é a antepenúltima: mú-si-ca, ár-bo-re.

Regras xerais de acentuación

• Agudas: levan til cando rematan en vogal, -n, -s ou -ns: café, sofá, camión, tamén, compás, parabéns. Non o levan se rematan noutra consoante (papel, cantar, feliz) nin se rematan en ditongo decrecente: papeis, comeu, partiu.
• Graves: levan til cando non rematan en vogal, -n, -s ou -ns: fácil, útil, móbil, cráter. Por iso lapis, mesa ou xoven non levan til.
• Esdrúxulas: levan til sempre: música, lóxica, árbore, páxina.
• Monosílabos: en xeral non levan til: pan, sol, mar, fe, ti. Só o levan algúns para distinguilos doutros (til diacrítico).

O hiato

Cando unha vogal pechada tónica (i, u) vai xunto a unha vogal aberta (a, e, o) e pertencen a sílabas diferentes, a pechada leva til aínda que non o esixan as regras xerais: día, saía, baúl, raíña, ruído, país.

O til diacrítico

Serve para distinguir palabras que se escriben igual pero teñen significado ou función diferente. Os máis usados:

• é (verbo ser) / e (conxunción): A Lúa é un satélite e xira arredor da Terra.
• está (verbo) / esta (demostrativo): Esta mochila está chea.
• dá (verbo dar) / da (de + a): Dá o libro da biblioteca.
• vén (verbo vir) / ven (verbo ver): Xoán vén ás cinco. Eles non ven ben sen lentes.
• só (soamente, sen compañía) / so (debaixo de).
• nós, vós (pronomes tónicos) / nos, vos (pronomes átonos).
• máis (cantidade) / mais (pero).
• pór (verbo) / por (preposición).

O apóstrofo

O apóstrofo (') indica que se suprimiu unha vogal. Na lingua estándar úsase sobre todo cando a preposición se une ao artigo que forma parte dun título ou dun nome propio, para que este se recoñeza: Lin un fragmento d'Os Eoas, de Eduardo Pondal. (Tamén é correcto escribir de Os Eoas.)

En cambio, coas contraccións normais non se usa apóstrofo: do colexio, no parque, pola rúa, e cos topónimos que levan artigo escríbese a contracción co artigo en minúscula: Vivo na Coruña, Veño da Estrada.

O guión

O guión (-) é un trazo curto que se usa:

• Para dividir unha palabra ao final da liña, sempre por sílabas: ca-mi-ño. Os dígrafos ch, ll, nh, rr, gu, qu e a letra ñ non se separan: co-lle-ra, u-nha, ca-rro.
• Para unir as dúas partes dalgúns compostos, sobre todo xentilicios e adxectivos que se unen ocasionalmente: galego-portugués, franco-alemán, político-social.

Non o confundas co trazo ou raia (—), máis longo, que se usa nos diálogos.

Exemplo resolto 1: decidir se leva til

• camion → aguda rematada en -n → camión.
• facil → grave rematada en -l → fácil.
• lapis → grave rematada en -s → sen til.
• musica → esdrúxula → música.
• papel → aguda rematada en -l → sen til.
• saia (do verbo saír, «eu saía») → hiato con i tónica → saía.

Exemplo resolto 2: til diacrítico

Oración: «Ela e moi alta e esta contenta porque so lle falta un exame.»

Corrección: e (verbo ser) → é; esta (verbo estar) → está; so (soamente) → só. A segunda e é conxunción e non leva til: «Ela é moi alta e está contenta porque só lle falta un exame.»

Erros frecuentes

• Poñer til nos monosílabos que non son diacríticos: fe, pan, ti, xa escríbense sen til.
• Esquecer o til do hiato: dia → día, pais (o país) → país.
• Acentuar as agudas rematadas en ditongo decrecente: escríbese comeu, papeis, non coméu, papéis.
• Confundir é e e: se podes cambiala por era, é o verbo e leva til.

Exercicios