Cantigas medievais e Martín Codax

Cantigas medievais e Martín Codax

Hai uns oitocentos anos, nas cortes, nas feiras e nas romarías do noroeste peninsular, cantábanse poemas en galego-portugués acompañados de música. Eran as cantigas. Un dos seus autores, Martín Codax, é hoxe un dos nomes máis coñecidos da nosa literatura, en boa parte grazas a un achado sorprendente. Nesta lección repasamos os tipos de cantigas e coñecemos a súa obra.

Os tipos de cantigas

• Cantiga de amigo: fala unha moza que expresa o que sente polo seu namorado, o amigo: alegría por velo, tristeza porque está lonxe, impaciencia porque non chega. Moitas veces fálalle a unha confidente (a nai, as amigas, as ondas do mar). Os escenarios son naturais: o mar, a ribeira, a fonte, a ermida.
• Cantiga de amor: fala un home que sofre a coita de amor por unha dama, a súa senhor, que non lle corresponde. Segue o modelo do amor cortés provenzal.
• Cantigas de escarnio e de maldizer: satíricas; critican persoas e costumes e búrlanse deles.

Os recursos da cantiga de amigo

A cantiga de amigo é moi musical porque se basea na repetición:

• Paralelismo: as estrofas van de dúas en dúas e repiten a mesma idea cambiando só a palabra final por un sinónimo (amigo / amado, Vigo / levado).
• Leixaprén (‘deixa e colle’): o segundo verso dunha estrofa reaparece como primeiro verso dunha estrofa posterior.
• Refrán: un verso que se repite ao final de todas as estrofas, coma o estribillo dunha canción.

Martín Codax

Sabemos moi pouco da súa vida. Foi un xograr galego do século XIII, probablemente da zona de Vigo, porque esta cidade aparece en todas as súas cantigas. Consérvanse del sete cantigas de amigo, que forman unha especie de ciclo: unha moza que vive xunto ao mar de Vigo espera o seu amigo, alégrase cando sabe que volve e vai bailar á igrexa de Vigo.

En 1998 o Día das Letras Galegas dedicouse aos poetas medievais da ría de Vigo: Martín Codax, Mendiño e Johán de Cangas.

O Pergamiño Vindel

En 1914, o libreiro madrileño Pedro Vindel descubriu que un libro antigo estaba encadernado cunha folla de pergamiño medieval. Nela estaban copiadas as sete cantigas de Martín Codax e a notación musical de seis delas. Por iso chámase Pergamiño Vindel. Hoxe consérvase na Morgan Library de Nova York.

A súa importancia é enorme: xunto co Pergamiño Sharrer (con cantigas de amor do rei don Dinis), é dos poucos documentos que conservan a música da lírica profana galego-portuguesa. Grazas a el podemos escoitar hoxe estas cantigas tal como se cantaban.

Exemplo resolto: «Ondas do mar de Vigo»

Esta é a cantiga máis famosa de Martín Codax:

Ondas do mar de Vigo,
se vistes meu amigo!
E ai Deus, se verrá cedo!

Ondas do mar levado,
se vistes meu amado!
E ai Deus, se verrá cedo!

Se vistes meu amigo,
o por que eu sospiro!
E ai Deus, se verrá cedo!

Se vistes meu amado,
por que ei gran coidado!
E ai Deus, se verrá cedo!

Vocabulario: levado ‘axitado, alterado’; se vistes ‘acaso vistes’; verrá ‘virá’; o por que eu sospiro ‘aquel polo que eu suspiro’; ei gran coidado ‘teño unha gran preocupación’.

Análise:

• Xénero: cantiga de amigo. Fala unha moza que pregunta polo seu amigo.
• Confidente: as ondas do mar, ás que se dirixe coma se fosen persoas.
• Tema: a espera angustiada do amado ausente, que probablemente está no mar.
• Paralelismo: a 1.ª e a 2.ª estrofa din o mesmo cambiando a palabra final (Vigo / levado, amigo / amado); igual ocorre coa 3.ª e a 4.ª.
• Leixaprén: o 2.º verso da 1.ª estrofa (se vistes meu amigo) é o 1.º da 3.ª; o 2.º da 2.ª (se vistes meu amado) é o 1.º da 4.ª.
• Refrán: E ai Deus, se verrá cedo!, que se repite en todas as estrofas e expresa a impaciencia da moza.

Exercicios