O galego: historia, extensión, falantes

O galego: historia, extensión, falantes

O galego é a lingua propia de Galicia. Ten unha historia de máis de oito séculos de escritura e unha orixe aínda máis antiga. Nesta lección imos ver de onde vén, que lle pasou ao longo do tempo, onde se fala hoxe e cantas persoas o usan.

A orixe: unha lingua románica

O galego é unha lingua románica: procede do latín que trouxeron os romanos, igual ca o portugués, o castelán, o catalán, o francés ou o italiano. Os romanos completaron a conquista do noroeste peninsular no século I a. C. Co paso dos séculos, o latín falado aquí foi cambiando ata converterse nunha lingua nova.

Nese proceso influíron outras linguas:

• Substrato prerromano: as linguas que se falaban antes dos romanos deixaron palabras como carballo ou veiga.
• Superstrato xermánico: no século V chegaron os suevos, que formaron aquí un reino. Del quedaron palabras como laverca.
• O árabe deixou menos palabras ca no castelán, por exemplo azucre ou alfaiate.

Etapas da historia do galego

1. Época medieval (séculos XIII-XV). Os primeiros textos escritos son de comezos do século XIII. En Portugal consérvanse a Notícia de Torto e o Testamento de Afonso II (1214); en Galicia, o documento datado máis antigo é o Foro do Bo Burgo de Castro Caldelas (1228). Daquela galego e portugués eran unha mesma lingua, o galego-portugués, que viviu unha época de esplendor coa lírica medieval. Usábase tamén en documentos notariais e na prosa. Desde o século XIV, ao separarse politicamente Galicia e Portugal, as dúas variedades empezaron a evolucionar por separado.

2. Os Séculos Escuros (XVI-XVIII). A nobreza, a Igrexa e a administración pasaron a estar en mans de persoas de fóra, que usaban o castelán. O galego deixou de escribirse case por completo, aínda que a inmensa maioría da poboación seguía falándoo. Neste tempo sobreviviu na literatura popular oral: cantigas, contos e refráns. No século XVIII, o frade Martín Sarmiento defendeu o uso do galego no ensino e na Igrexa.

3. O Rexurdimento (século XIX). O galego volveu á literatura culta. A data simbólica é o 17 de maio de 1863, cando se publicou Cantares gallegos, de Rosalía de Castro. Por iso desde 1963 o 17 de maio celébrase o Día das Letras Galegas. Xunto a Rosalía destacaron Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez.

4. O século XX. En 1916 naceron as Irmandades da Fala, que defenderon o galego para todos os usos, e despois a Xeración Nós. Durante a ditadura franquista (1939-1975), o uso público do galego estivo moi limitado. Coa democracia chegou o recoñecemento legal: a Constitución de 1978, o Estatuto de Autonomía de 1981, que declara o galego lingua propia e oficial de Galicia xunto co castelán, e a Lei de normalización lingüística de 1983. As normas ortográficas oficiais son de 1982 e reformáronse en 2003.

Extensión: onde se fala galego?

• En toda Galicia: as provincias da Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra.
• En zonas limítrofes doutras comunidades: o occidente de Asturias (entre os ríos Eo e Navia), o occidente do Bierzo (León) e algunhas localidades do occidente de Zamora.
• Nas comunidades de emigrantes galegos de todo o mundo, como Bos Aires, Montevideo ou Suíza.

Ademais, no val de Xálima (Cáceres) fálase a fala, unha variedade emparentada co galego-portugués.

Dentro de Galicia o galego ten variedades dialectais, que se agrupan en tres grandes bloques: occidental, central e oriental. Fenómenos como a gheada ou o seseo son propios de zonas do bloque occidental. Todas as variedades son igual de válidas na fala; na escrita usamos o galego estándar, común para todos.

Os falantes

Galicia ten uns 2,7 millóns de habitantes. Segundo as enquisas do Instituto Galego de Estatística (IGE), a gran maioría entende o galego, e arredor da metade da poboación fálao habitualmente. O uso é maior nas zonas rurais e entre as persoas maiores, e menor nas cidades e entre a xente nova. Por iso é tan importante que os mozos e mozas o usen: unha lingua vive mentres se fala.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Ordena cronoloxicamente: Rexurdimento, Séculos Escuros, Irmandades da Fala, Foro do Bo Burgo de Castro Caldelas.

Resolución: 1.º Foro do Bo Burgo de Castro Caldelas (1228, Idade Media); 2.º Séculos Escuros (séculos XVI-XVIII); 3.º Rexurdimento (século XIX, desde 1863); 4.º Irmandades da Fala (1916).

Exemplo 2. Por que dicimos que o galego e o portugués son linguas «irmás»?

Resolución: porque na Idade Media eran unha soa lingua, o galego-portugués, nacida do latín do noroeste peninsular. Cando Galicia e Portugal seguiron camiños políticos distintos, a lingua evolucionou de xeito diferente en cada territorio, pero aínda hoxe se parecen moito.

Exercicios