Terminologia zientifikoa eta teknikoa euskaraz

Terminologia zientifikoa eta teknikoa euskaraz

Sarrera

Zientzia eta teknologiako eskoletan hitz bereziak erabiltzen ditugu: fotosintesia, molekula, abiadura, izendatzailea, ordenagailua... Hitz horiei terminoak deritze, eta haien multzoari terminologia. Gai honetan ikasiko duzu zer den termino bat, nola sortzen diren terminoak euskaraz, nola egokitzen diren nazioarteko hitzak euskararen ortografiara eta non bilatu termino zuzena zalantza dugunean.

Hitz arrunta eta terminoa

Hitz arruntak eguneroko hizkeran erabiltzen ditugu, eta askotan esanahi bat baino gehiago dute. Terminoak, aldiz, jakintza-arlo jakin bateko kontzeptu zehatz bat izendatzen du, eta esanahi bakarra eta finkoa du arlo horretan. Adibidez, egunerokoan «indarra» hitzak kemena edo gogoa adieraz dezake («indar handiz egin du lan»); fisikan, berriz, indarra magnitude fisiko bat da, newtonetan neurtzen dena.

Testu zientifikoek eta teknikoek ezaugarri hauek dituzte:

• Zehaztasuna: termino bakoitzak kontzeptu bakarra izendatzen du.
• Objektibotasuna: ez da iritzirik ematen; datuak eta frogak azaltzen dira.
• Argitasuna: esaldi ordenatuak, definizioak eta adibideak.
• Nazioartekotasuna: termino asko antzekoak dira hizkuntza askotan (biologia, atomoa, energia).

Nola sortzen dira terminoak euskaraz?

Euskarak hainbat bide ditu termino berriak sortzeko:

• Mailegua: nazioarteko hitza hartu eta euskararen ortografiara egokitzen da: molekula, fotosintesia, kimika, elektroia, mitokondria.
• Eratorpena: hitz bati atzizki bat eransten zaio. Atzizki emankorrenak:
  • -gailu (tresna edo aparatua): ordenagailu, garbigailu, hozkailu.
  • -keta (ekintza edo prozesua): neurketa, arnasketa, biderketa.
  • -tzaile / -le (egilea edo funtzioa): isolatzaile, zatitzaile, eroale.
  • -garri (ahalmena): erregarri, birziklagarri.
  • -tasun (nolakotasuna): iraunkortasun, gardentasun, bizkortasun.
• Hitz-elkarketa: bi hitz batzen dira: sumendi (su + mendi), lurrikara (lur + ikara), ur-jauzi, eguzki-plaka.
• Esanahi-zabalkuntza: lehendik zegoen hitz bati esanahi berri bat ematen zaio: sagua (ordenagailuarena), sarea (Internet), leihoa (pantailakoa).
• Kalkoa: beste hizkuntza bateko terminoa zatika itzultzen da: disko gogorra (ingelesez hard disk).

Nazioarteko hitzak egokitzeko arauak

Grezieratik eta latinetik datozen terminoak euskaraz idazteko, ohiko egokitzapen hauek egiten dira:

• qu / c (k soinuarekin) → k: química → kimika; cráter → kraterra.
• c (z soinuarekin) → z: célula → zelula; ciencia → zientzia.
• ph → f (ingelesez edo frantsesez ph idazten denean): photosynthesis → fotosintesia.
• th → t: ingelesezko theorem → teorema.
• y (bokala) → i: ingelesezko system, hydrogen, analysis → sistema, hidrogenoa, analisia.
• -sis → -sia: fotosíntesis → fotosintesia; análisis → analisia.
• -ción → -zio: informazioa, azelerazioa, digestioa.
• -logía → -logia: biologia, geologia, teknologia.

Gogoratu euskarazko terminoek artikulua eta deklinabidea hartzen dituztela, beste edozein izenek bezala: atomoa, atomoaren nukleoa, atomoetan.

Non bilatu termino zuzena?

• Euskalterm: terminologia-banku publikoa; arloka bilatzen dira terminoak eta haien baliokideak.
• Elhuyar hiztegia eta Zientzia.eus ataria: hiztegia eta dibulgazio zientifikoa euskaraz.
• Euskaltzaindiaren Hiztegia: hitz arrunten forma estandarra egiaztatzeko.
• Testuliburuak: arlo bakoitzean onartutako terminoak erabiltzen dituzte.

Adibide ebatziak

1. adibidea: terminoaren eraketa aztertu. Nola sortu da garbigailu terminoa?

Ebazpena: garbi (adjektiboa) + -gailu (tresna adierazten duen atzizkia) → garbitzeko tresna. Eratorpena da.

2. adibidea: nazioarteko hitz bat egokitu. Nola idazten da euskaraz gaztelaniazko fotosíntesis?

Ebazpena: f bere horretan geratzen da, tildea kentzen da eta -sis amaiera -sia bihurtzen da: fotosintesia. Adibidez: «Landareek fotosintesiaren bidez sortzen dute beren elikagaia».

3. adibidea: hitz arrunta ala terminoa? Esaldi hauetan, zein da terminoa?

• a) «Zure lagunak abiadura handiz idazten du.»
• b) «Abiadura denbora-unitatean egindako distantzia da, eta metro segundoko (m/s) neurtzen da.»

Ebazpena: b) esaldian abiadura terminoa da: definizio zehatza du eta neurri-unitate batekin lotzen da. a) esaldian hitz arrunta da, «azkar» esan nahi duena.

4. adibidea: definizio zientifiko bat idatzi. Definizio on batek kategoria orokorra + ezaugarri bereizgarriak ditu: «Sumendia lurrazaleko irekidura bat da (kategoria), zeinetatik magma, gasak eta errautsak irteten diren (ezaugarriak).»

5. adibidea: idatzizko akatsak zuzendu. Ikasle batek laborategiko txostenean hau idatzi du: «Quimikako laborategian pH-a neurtu genuen eta hidrojenoaren kontzentrazioa kalkulatu genuen.»

Ebazpena: bi termino gaizki idatzita daude. Quimika ez da zuzena: qu → k, beraz kimika. Hidrojenoa ere ez: nazioarteko hitzaren g mantentzen da, beraz hidrogenoa. Esaldi zuzena: «Kimikako laborategian pH-a neurtu genuen eta hidrogenoaren kontzentrazioa kalkulatu genuen.» Zalantza dugunean, Euskaltermen edo Elhuyar hiztegian egiaztatu behar dugu.

Testu zientifiko bat idazteko aholkuak

• Erabili termino bera testu osoan; ez aldatu sinonimoekin, nahasmena sortzen baitu.
• Termino berri bat agertzen den lehen aldian, eman haren definizioa.
• Idatzi neurri-unitateak bere ikurrarekin: metroa (m), kilogramoa (kg), segundoa (s).
• Saihestu iritzi pertsonalak eta adjektibo subjektiboak («oso polita», «izugarria»).
• Ordenatu informazioa: sarrera, metodoa, emaitzak eta ondorioak.

Ariketak