Diskurtso-analisi kritikoa: boterea eta hizkuntza

Sarrera

Hizkuntza ez da errealitatea islatzen duen ispilu neutro bat. Hitz bat edo beste aukeratzean, esaldi bat modu batera edo bestera antolatzean, gertaera bera oso modu desberdinetan aurkez daiteke. Diskurtso-analisi kritikoak (DAK) testuak aztertzen ditu galdera honi erantzuteko: nola erabiltzen da hizkuntza boterea eraikitzeko, mantentzeko edo zalantzan jartzeko? Ikerketa-ildo horren egile ezagunenetakoak Teun van Dijk eta Norman Fairclough dira. Ikasgai honetan, egunero irakurtzen eta entzuten dituzun testuak (albisteak, iragarkiak, politikarien adierazpenak, sare sozialetako mezuak) begirada kritikoz aztertzeko tresnak ikasiko dituzu.

Azalpena

1. Zer da diskurtsoa eta zer da boterea?

Diskurtsoa testuinguru jakin batean erabilitako hizkuntza da: nork hitz egiten duen, norentzat, zertarako eta non. Boterea, berriz, besteen jokabidean edo pentsamoldean eragiteko gaitasuna da. Hedabideek, erakundeek, enpresek edo politikariek ahots handia dute, eta haien diskurtsoek eragin handia dute jendeak mundua nola ulertzen duen erabakitzeko.

2. Aztertu beharreko baliabideak

• Hautapen lexikoa: errealitate bera izendatzeko hitzak ez dira neutroak. «Etorkinen uholdea» esateak mehatxu baten irudia sortzen du; «iritsi diren pertsonak» esateak, aldiz, ez.
• Eufemismoak: errealitate gogor bat leuntzeko erabiltzen dira. Enpresa batek «egokitzapen-plana» edo «doikuntza» esan dezake, langileak kaleratzen ari denean.
• Agentearen ezabaketa: nork egin duen ezkutatzen da. Konparatu: «Enpresak 200 langile kaleratu ditu» eta «200 langile kaleratu dira». Bigarren esaldian ez dakigu nor den erantzulea.
• Nominalizazioa: ekintza bat izen bihurtzen da eta, horrela, egilea desagertu egiten da: «Prezioen igoerak kezka eragin du» (nork igo ditu prezioak?).
• Gu / haiek polarizazioa: «gu» taldearen alderdi onak nabarmentzen dira eta «haien» alderdi txarrak; alderantzizkoak ezkutatu egiten dira.
• Presuposizioak: egiatzat ematen diren ideiak, frogatu gabe. «Noiz utziko diozu gezurrak esateari?» galderak presuposatzen du gezurrak esaten dituzula.
• Ahotsak eta isiltasunak: albiste batean nori ematen zaion hitza eta nori ez. Gai bati buruzko albiste batean alde bakarraren adierazpenak agertzen badira, ikuspegi bakarra eskaintzen da.

3. Hizkuntzak eta boterea

Boterea hizkuntzen artean ere banatzen da. Diglosia egoera batean, hizkuntza batek prestigio eta funtzio formal gehiago ditu (administrazioa, ekonomia, hedabide handiak) eta besteak eremu informal eta familiarretara mugatuta geratzeko arriskua du. Euskarak mendeetan bizi izan du egoera hori, eta euskararen normalizazioak hain zuzen ere eremu guztietan erabiltzeko aukera berdintzea du helburu. Hizkuntzari buruzko diskurtsoak ere azter daitezke: «euskara ez da erabilgarria» bezalako esaldiek aurreiritziak zabaltzen dituzte.

4. Analisi kritiko baterako urratsak

1. Testuingurua identifikatu: nork idatzi du, non argitaratu da, norentzat eta zein helbururekin?
2. Hitz-aukeraketa aztertu: zein izen eta adjektibo erabiltzen dira protagonistak izendatzeko?
3. Egitura aztertu: nor agertzen da egile gisa eta nor ezkutatzen da?
4. Ahotsak zenbatu: nork hitz egiten du eta nor dago isilik?
5. Ondorioa atera: zein mundu-ikuskera zabaltzen du testuak eta norentzat da onuragarria?

Adibideak

1. adibidea. Bi titular alderatu. A) «Poliziak manifestari bat zauritu du». B) «Manifestari bat zauritu da istiluetan».

Ebazpena: A titularrean egilea (poliziak) argi agertzen da. B titularrean egilea ezabatu egin da eta «istiluetan» hitzak gertaera nahaste orokor baten ondorio gisa aurkezten du. Gertaera bera da, baina erantzukizuna modu desberdinean banatzen da.

2. adibidea. Eufemismoa aurkitu. «Konpainiak plantillaren berrantolaketa bat egingo du datozen hilabeteetan.»

Ebazpena: «Berrantolaketa» hitzak ez du esaten zer gertatuko den zehazki. Testuingurua kontuan hartuta, ziur asko kaleratzeak dira. Eufemismoak albistearen eragin emozionala leuntzen du eta enpresaren irudia babesten du.

3. adibidea. Presuposizioa identifikatu. «Gazteek berriz ere ez dute errespetatu ordutegia.»

Ebazpena: «Berriz ere» esapideak presuposatzen du aurretik ere ez zutela errespetatu. Gainera, «gazteek» orokortzeak talde osoa erantzule bihurtzen du, nahiz eta agian gutxi batzuk izan.

4. adibidea. Hautapen lexikoa aztertu. Bi egunkarik manifestazio bera honela kontatu dute: A) «Milaka herritarrek bat egin zuten eskubideen alde». B) «Talde erradikal batek erdigunea hartu zuen».

Ebazpena: A egunkariak «milaka herritar» eta «eskubideen alde» esapideak aukeratu ditu: kopuru handia eta helburu positiboa nabarmentzen ditu. B egunkariak «talde erradikal» eta «hartu zuen» aukeratu ditu: talde txiki eta arriskutsu baten irudia sortzen du, eta «hartu» aditzak inbasio-ideia iradokitzen du. Gertaera bera da, baina irakurleak oso iritzi desberdina osatuko du testu bat ala bestea irakurtzen badu.

Akats ohikoak

• Testu bat «objektiboa» dela pentsatzea forma neutroa duelako. Hitz eta egitura guztiek aukeraketa bat dakarte.
• Analisia iritzi pertsonal bihurtzea. Analisi kritikoak testuko adibide zehatzetan oinarritu behar du: zein hitz, zein egitura, zein ahots.
• Testuingurua ahaztea. Esaldi bera modu desberdinean uler daiteke egunkari, iragarki edo hitzaldi batean.

Laburpena

• Diskurtso-analisi kritikoak hizkuntzaren eta boterearen arteko lotura aztertzen du.
• Baliabide nagusiak: hautapen lexikoa, eufemismoak, agentearen ezabaketa, nominalizazioa, gu/haiek polarizazioa, presuposizioak eta ahotsen banaketa.
• Hizkuntzen artean ere botere-harremanak daude, diglosia egoeretan bezala.
• Testu bat kritikoki irakurtzeko, testuingurua, hitzak, egitura eta ahotsak aztertu behar dira.

Ariketak