Literatura unibertsala munduko hizkuntza eta kultura guztietako obra garrantzitsuenek osatzen dute: Homeroren Odisea, Shakespeareren Hamlet, Cervantesen Don Kixote, Kafkaren Metamorfosia edo Saint-Exupéryren Printze txikia, besteak beste. Obra horietako asko euskaraz irakur ditzakegu, itzultzaileen lanari esker. Gai honetan ikasiko duzu zer den literatura-itzulpena, zergatik den garrantzitsua euskararentzat eta nola konparatu testu literarioak: itzulpen bat bere jatorrizko testuarekin, edo literatura unibertsaleko obra bat euskal literaturako beste obra batekin.
Itzultzea ez da hitzak banan-banan beste hizkuntza batera aldatzea. Itzultzaileak testuaren esanahia, tonua, erritmoa eta estiloa gorde behar ditu, eta, aldi berean, euskaraz natural irakurtzen den testua sortu. Horregatik esaten da literatura-itzulpena berridazketa modu bat dela. Oinarrizko kontzeptu batzuk:
Itzultzaileak zailtasun ugari ditu: hitz-jokoak, esaera zaharrak eta esamoldeak, kultura-erreferentziak (janariak, jaiak, ohiturak) eta, poesian, neurria eta errima. Kasu horietan, hitzez hitzeko itzulpenak askotan zentzurik gabeko esaldiak sortzen ditu, eta itzultzaileak euskarazko baliokide bat bilatu behar du.
Itzulpenak garrantzi handia izan du euskararen historian. 1571n Joanes Leizarragak Testamentu Berria euskaratu zuen, eta euskal literaturaren lehen lan handietako bat izan zen. XX. mendearen bigarren erdian, eta batez ere 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, munduko klasikoak euskaratzeko bilduma handiak sortu ziren; ezagunenetako bat Literatura Unibertsala bilduma da, dozenaka obra klasiko euskaraz eskaintzen dituena. Gaur egun ere argitaletxeek etengabe argitaratzen dituzte itzulpen berriak, haur eta gazteentzako liburuak barne.
Zergatik da hain garrantzitsua? Hiru arrazoi nagusi daude:
Bi testu konparatzean ez da nahikoa «antzekoak dira» edo «desberdinak dira» esatea. Irizpide zehatzak aukeratu behar dira:
Konparazio-testu bat idazteko urratsak:
Lokailu baliagarriak: antzekotasunetarako biek ere, antzera, ...en antzera, bezala; desberdintasunetarako aldiz, berriz, ordea, ez bezala, bestalde.
1. adibidea: esamolde bat itzultzea. Ingelesezko esaldia: «It's raining cats and dogs.»
Ebazpena: A itzulpena hitzez hitzekoa da eta euskaraz ez du zentzurik. B itzulpenak esanahia gordetzen du (asko ari du euria) eta euskaraz natural irakurtzen da. Beraz, B da itzulpen egokia: itzultzaileak esamoldearen esanahia itzuli du, ez hitzak.
2. adibidea: kultura-erreferentzia bat. Gaztelaniazko ipuin batean pertsonaiak «se comió las doce uvas» egiten du urtezahar-gauean. Itzultzaileak bi aukera ditu: «hamabi mahats-aleak jan zituen» idatzi eta, behar izanez gero, ohar labur batean ohitura azaldu; edo esaldia egokitu. Egokiena lehenengoa da, jatorrizkoaren kultura errespetatzen duelako eta irakurleari gauza berri bat irakasten diolako.
3. adibidea: obra unibertsal bat eta euskal obra bat konparatzea. Homeroren Odisea eta Kirmen Uriberen Bilbao-New York-Bilbao (2008).
| Irizpidea | Odisea | Bilbao-New York-Bilbao |
|---|---|---|
| Gaia | Bidaia eta etxera itzultzea | Bidaia eta familiaren oroimena |
| Itsasoa | Ulisesen bidaia itsasoz egiten da | Narratzailearen familia arrantzalea da |
| Generoa | Poema epikoa, bertsotan | Eleberria, prosaz |
| Garaia | Antzinako Grezia | Gaur egungo Euskal Herria |
Ondorio-paragrafo eredua: «Biek ere bidaia bat dute ardatz, eta itsasoak garrantzi handia du bi obretan. Odisea, ordea, antzinako poema epikoa da, heroi eta jainkoz betea; Uriberen eleberriak, aldiz, gaur egungo familia baten oroitzapenak kontatzen ditu. Beraz, gai bera mende askoren ondoren nola berrirakurtzen den ikus daiteke.»
Zer da zeharkako itzulpena?
Gaztelaniazko «me estás tomando el pelo» esamoldea euskaratzeko, zein da aukerarik egokiena?
Konparazio-testu batean, zein lokailuk adierazten du kontrastea?
Odisea eta Bilbao-New York-Bilbao konparatzean, zein da bi obren arteko desberdintasun bat?
¿Quieres hacer los ejercicios y guardar tu progreso en Euskara 4. DBH?
Crear cuenta gratis