Gaur egungo euskal idazleak eta obrak

Sarrera

Euskal literatura inoiz baino biziagoa da gaur egun: urtero ehunka liburu argitaratzen dira euskaraz, euskal idazleen lanak hizkuntza askotara itzultzen dira eta sari garrantzitsuak jasotzen dituzte. 1980ko hamarkadatik aurrera belaunaldi berri batek euskal literatura modernizatu eta normalizatu zuen: gai unibertsalak landu zituen, teknika narratibo berriak erabili zituen eta irakurle-kopurua handitu zuen. Ikasgai honetan gaur egungo idazle eta obra esanguratsuenetako batzuk ezagutuko dituzu, eta literatura garaikideko joerak aztertuko dituzu.

Azalpena

1. Euskal literatura garaikidearen ezaugarriak

• Gai unibertsalak: maitasuna, nortasuna, familia, oroimena, indarkeria, emigrazioa, gizarte-aldaketak.
• Oroimen historikoa: Gerra Zibila, frankismoa eta Euskal Herriko gatazka politikoa nobela askoren gaia dira.
• Genero-nahasketa: fikzioa, autobiografia, saiakera eta kazetaritza nahasten dira (autofikzioa).
• Emakume idazleen presentzia handiagoa eta ikuspegi feministak.
• Nazioartekotzea: itzulpenak eta sari nazional eta nazioartekoak.

2. Idazle eta obra esanguratsuak

• Bernardo Atxaga (Asteasu, 1951): Obabakoak (1988) liburuarekin nazioartean ezagun egin zen. Beste obra batzuk: Gizona bere bakardadean (1993) eta Soinujolearen semea (2003), Gerra Zibiletik gaur egunera arteko herri baten historia eta adiskidetasuna lantzen dituena.
• Ramon Saizarbitoria (Donostia, 1944): euskal eleberri modernoaren aitzindarietako bat. Ehun metro (1976) eta Martutene (2012), Donostiako bizitza eta harremanak sakon aztertzen dituen eleberri luzea.
• Kirmen Uribe (Ondarroa, 1970): Bilbao-New York-Bilbao (2008), bere familiaren historia, bidaia eta idazketa bera nahasten dituen eleberria. Espainiako Narratiba Sari Nazionala jaso zuen.
• Unai Elorriaga (Bilbo, 1973): SPrako tranbia (2001), umore eta samurtasun handiko eleberria, oroimenaren galeraren ingurukoa. Hura ere Narratiba Sari Nazionalarekin saritu zuten.
• Harkaitz Cano (Lasarte, 1975): Twist (2011), Euskal Herriko gatazka politikoaren eta erruaren gaineko eleberria.
• Karmele Jaio (Gasteiz, 1970): Amaren eskuak (2006), ama eta alabaren arteko harremana eta oroimena.
• Katixa Agirre (Gasteiz, 1981): Amek ez dute (2018), amatasunaren alderdi ilunak aztertzen dituen eleberria.
• Uxue Alberdi (Elgoibar, 1984): idazle eta bertsolaria; Jenisjoplin (2017) eleberria, besteak beste.

3. Nola aztertu obra garaikide bat

1. Testuingurua: egilea, argitalpen-urtea eta garaiko gizartea.
2. Gaia: zer du ardatz obrak? Gai unibertsalak eta tokikoak nola lotzen ditu?
3. Teknika narratiboa: narratzailea, denboraren antolaketa, genero-nahasketa.
4. Hizkuntza eta estiloa: erregistroak, euskalkiak, ironia, umorea.
5. Balorazio pertsonala, argudiatua.

Adibideak

1. adibidea. Obra eta gaia lotu. Eleberri batean, narratzaileak hegazkin-bidaia batean bere aitonaren eta familiaren istorioak gogoratzen ditu, eta aldi berean idazten ari den liburuaz hitz egiten du.

Ebazpena: Bidaia, familiaren historia eta liburuaren beraren idazketa nahasten dira: Kirmen Uriberen Bilbao-New York-Bilbao da. Genero-nahasketaren (autofikzioaren) adibide argia da.

2. adibidea. Joera bat identifikatu. Twist eta Soinujolearen semea eleberriek gertaera politiko eta historiko gogorrak lantzen dituzte.

Ebazpena: Biek oroimen historikoaren joera partekatzen dute: Atxagak Gerra Zibila eta haren ondorioak, eta Canok Euskal Herriko gatazka politikoa. Literatura garaikideak gertaera horiek fikziotik aztertzen ditu, ikuspegi pertsonal eta etikotik.

3. adibidea. Iruzkin labur baten hasiera. «Katixa Agirrek 2018an argitaratu zuen Amek ez dute. Eleberriak amatasunaren irudi idealizatua zalantzan jartzen du, eta horregatik eztabaida handia sortu zuen.»

Ebazpena: Iruzkinak testuingurua (egilea, urtea), gaia (amatasuna) eta harrera (eztabaida) eskaintzen ditu bi esalditan. Hurrengo paragrafoetan teknika narratiboa eta balorazio pertsonala gehitu beharko lirateke.

4. adibidea. Gaia eta joera lotu. SPrako tranbia eleberrian, oroimena galtzen ari den gizon zahar bat tranbian doa egunero, eta bere bizitzako pasarteak gogoratzen ditu, umorez eta samurtasunez.

Ebazpena: Gai unibertsala (zahartzaroa eta oroimena) eguneroko egoera xume batetik lantzen da. Unai Elorriagaren estiloaren ezaugarria da: hizkuntza jolasa, umorea eta pertsonaia xumeekiko samurtasuna. Gai «handi» bat ez da beti tonu dramatikoz landu behar.

Gogoratu

• Literatura garaikidea irakurtzeko modurik onena liburu oso bat aukeratzea da: liburutegiek euskarazko eleberri, ipuin-bilduma eta poema-liburu ugari dituzte.
• Sari literarioek (Euskadi Saria, Narratiba Sari Nazionala...) lan esanguratsuak ezagutzeko bide bat eskaintzen dute, baina ez dira irizpide bakarra.
• Obra bat aztertzean, zure balorazioa argudiatu: «gustatu zait» ez da nahikoa; azaldu zergatik, testuko adibideekin.

Laburpena

• 1980tik aurrera euskal literatura modernizatu eta nazioartekotu egin da.
• Joerak: gai unibertsalak, oroimen historikoa, genero-nahasketa eta emakume idazleen presentzia.
• Idazle esanguratsuak: Atxaga, Saizarbitoria, Kirmen Uribe, Unai Elorriaga, Harkaitz Cano, Karmele Jaio, Katixa Agirre eta Uxue Alberdi.
• Obra bat aztertzeko: testuingurua, gaia, teknika, estiloa eta balorazioa.

Ariketak