Sare sozialak, zibersegurtasuna eta etika digitala

Sarrera

Sare sozialak gure eguneroko komunikazioaren parte dira: lagunekin hitz egiteko, informazioa jasotzeko eta gure iritzia emateko erabiltzen ditugu. Baina arriskuak ere badituzte: iruzurrak, datu pertsonalen erabilera okerra, ziberjazarpena edo albiste faltsuak. Ikasgai honetan zibersegurtasunaren oinarriak eta etika digitalaren printzipioak landuko ditugu, eta gai horiei buruz euskaraz argudiatzen ikasiko dugu.

Azalpena

1. Zibersegurtasuna: oinarrizko arauak.

• Pasahitz sendoak: luzeak (12 karaktere edo gehiago), letrak, zenbakiak eta ikurrak nahastuta, eta zerbitzu bakoitzean desberdina.
• Bi urratseko egiaztapena: pasahitzaz gain, bigarren kode bat (adibidez, sakelakora bidalitakoa) eskatzen du.
• Phishinga: erakunde fidagarri baten itxura duen mezu faltsua, pasahitzak edo datuak lapurtzeko. Seinaleak: presa sortzea («24 orduan blokeatuko dizugu kontua»), helbide arraroak, akats ortografikoak eta estekak.
• Eguneratzeak: sistema eragilea eta aplikazioak eguneratuta izatea, segurtasun-hutsuneak konpontzen baitituzte.
• Wifi publikoak: ez sartu datu sentikorrik (bankua) sare ireki batean.

2. Datu pertsonalak eta pribatutasuna. Europar Batasunean Datuak Babesteko Erregelamendu Orokorrak (2016an onartua, 2018tik aplikatzen dena) gure datuak babesten ditu. Espainian, 14 urtetik aurrera eman dezake adingabeak bere datuak tratatzeko baimena; hortik behera, gurasoen baimena behar da. Sarean argitaratzen duguna (argazkiak, kokapena, iritziak) urte askotan gera daiteke ikusgai: hori da aztarna digitala.

3. Etika digitala. Sarean ere eskubideak eta erantzukizunak ditugu:

• Errespetua (netiketa): aurrez aurre esango ez genukeena ez idatzi sarean.
• Ziberjazarpena: pertsona bat sare bidez behin eta berriz iraintzea, mehatxatzea edo baztertzea. Ez da broma bat: kalte larria eragiten du eta delitua izan daiteke. Lekukoak bagara, ez zabaldu, gorde frogak eta helduei jakinarazi.
• Irudi-eskubidea: beste norbaiten argazkia argitaratzeko haren baimena behar da.
• Informazioaren egiaztapena: albiste faltsuak (fake news) azkar zabaltzen dira. Partekatu aurretik: iturria nor den, data, beste hedabideetan agertzen den.
• Egile-eskubideak: besteen edukiak aipatu edo baimenarekin erabili.

4. Hizkuntza eta argudioa. Gai hauei buruz iritzi-testuak idaztean, tesia argi adierazi, datuekin eta adibideekin argudiatu, eta aurkako iritziak kontuan hartu behar dira. Lagungarriak dira esapide hauek: «nire ustez», «argi dago», «alde batetik… bestetik», «beraz».

Adibideak

1. adibidea: phishing mezu bat aztertzea. «BANKUA: Zure kontua blokeatu egingo da gaur. Sakatu hemen eta idatzi zure pasahitza: http://banku-seguru.xyz». Seinaleak: presa («gaur»), pasahitza eskatzea (bankuek ez dute inoiz horrela eskatzen) eta helbide arraroa. Ondorioa: phishinga da; ez sakatu eta ezabatu.

2. adibidea: pasahitzak alderatzea. «ane2010» (7 karaktere, izena eta urtea: asmatzen erraza) ala «Mendi-Lore!48-txori» (19 karaktere, hainbat motatakoak): bigarrena askoz sendoagoa da.

3. adibidea: dilema etiko bat. Lagun batek ikaskide baten argazki barregarria bidali du taldera eta denak barrez ari dira. Zer egin? Ez partekatu, argazkia ezabatzeko eskatu eta, iraintzen jarraitzen badute, heldu bati jakinarazi. Arrazoia: argazkiko pertsonaren irudi-eskubidea eta duintasuna urratzen dira.

4. adibidea: albiste bat egiaztatzea. Sare sozialetan irakurri duzu: «Bihartik aurrera, ikastetxeetan debekatuta egongo dira motxilak!». Urratsak: 1) Iturria: kontu anonimo bat da. 2) Data: ez du datarik. 3) Beste hedabideak: ez dago inon. 4) Iturri ofiziala: Hezkuntza Sailaren webgunean ez dago horrelakorik. Ondorioa: ziurrenik albiste faltsua da; ez partekatu.

Ohiko akatsak

• Pasahitz bera leku guztietan erabiltzea: bat lapurtuz gero, kontu guztiak arriskuan daude.
• Profila publiko izatea: pribatutasun-ezarpenak berrikusi eta ezezagunek ez ikusteko jarri.
• Kokapena partekatzea: argazkietan edo argitalpenetan zure etxea edo ikastetxea ez erakutsi.
• Ziberjazarpena «broma» dela pentsatzea: biktimarentzat kalte erreala da.
• Estekak egiaztatu gabe sakatzea: helbidea begiratu beti.

Laburpena

Zibersegurtasunak gure gailuak eta datuak babesten ditu: pasahitz sendoak, bi urratseko egiaztapena, eguneratzeak eta phishingari adi egotea. Datu pertsonalak legez babestuta daude, eta sarean argitaratzen duguna aztarna digitala da. Etika digitalak errespetua, irudi-eskubidea, informazioaren egiaztapena eta egile-eskubideak eskatzen ditu. Ziberjazarpenaren aurrean, ez zabaldu, frogak gorde eta helduei jakinarazi.

Ariketak