Aditz-sistema osoa: laburpen eta erabilera

Aditz-sistema osoa: laburpena eta erabilera

Sarrera

Euskarazko aditzak informazio asko biltzen du forma bakar batean: nork egiten duen ekintza (NORK), zeri edo nori eragiten dion (NOR, NORI), noiz gertatzen den (denbora), nola ikusten den (aspektua) eta zer modutan adierazten den (modua). DBHko azken mailan sistema osoa antolatu eta errepasatuko dugu, testuetan aditz-forma egokia aukeratzeko eta zuzen idazteko.

1. Aditz perifrastikoak eta trinkoak

Euskarazko aditz gehienak perifrastikoak dira: bi zatiz osatuta daude, aditz nagusia (aspektu-markarekin) eta aditz laguntzailea. Adibidez: jaten dut, etorri da, idatziko dizut.

Aditz batzuek forma trinkoak ere badituzte: hitz bakar batek ematen du informazio guztia. Ohikoenak hauek dira: izan (naiz), egon (nago), joan (noa), etorri (nator), ibili (nabil), jakin (dakit), eduki (daukat), ekarri (dakart) eta eraman (daramat).

Forma trinkoak ekintza une horretan gertatzen ari dela adierazteko erabiltzen dira batez ere; perifrastikoak, berriz, ohiturak adierazteko:

• Orain etxera noa. (trinkoa: une honetan)
• Egunero etxera joaten naiz. (perifrastikoa: ohitura)

2. Aspektua

• Burutua (partizipioa: -tu, -i, -n...): ekintza bukatuta dago. Liburua irakurri dut.
• Burutugabea (-tzen / -ten): ohitura edo amaitu gabeko ekintza. Liburuak irakurtzen ditut.
• Geroa (-ko / -go): etorkizuna. Liburua irakurriko dut. -n letraz bukatzen diren partizipioek -go hartzen dute: joango, egongo, izango.

3. Aditz laguntzailearen lau sail nagusiak

Laguntzailea aukeratzeko, galdetu zeintzuk diren esaldiko argumentuak:

• NOR (izan): Ana etorri da.
• NOR-NORK (*edun): Anak ogia erosi du.
• NOR-NORI (izan + datiboa): Anari ogia gustatzen zaio.
• NOR-NORI-NORK (*edun + datiboa): Anak amari ogia eman dio.

Orainaldiko formak (NOR = hura, eta NORI-NORK sailean NORI = hari):

Lehenaldiko formak, sail berean: nintzen, zinen, zen, ginen, zineten, ziren (NOR); nuen, zenuen, zuen, genuen, zenuten, zuten (NOR-NORK); zitzaidan, zitzaizun, zitzaion, zitzaigun, zitzaizuen, zitzaien (NOR-NORI); nion, zenion, zion, genion, zenioten, zioten (NOR-NORI-NORK).

Kontuz NOR pluralarekin: -it- edo -zki- sartzen da. Liburuak erosi ditut. Sagarrak gustatzen zaizkit. Opariak eman dizkiot.

4. Moduak

• Indikatiboa: gertaera errealak. Etorri da. Etorri zen.
• Baldintza erreala (ba- + indikatiboa): Euria ari badu, etxean geratuko gara.
• Baldintza hipotetikoa (ba- ... -ke): Dirua banu, bidaiatuko nuke. Goiz etorriko balitz, pozik egongo nintzateke.
• Ahalera (gaitasuna edo baimena): Hemen eser zaitezke. Arazo hau konpon dezakegu.
• Subjuntiboa (helburua, nahia): Argi hitz egiten dut denek uler dezaten.
• Agintera: Etor zaitez! Ekar ezazu liburua! Ekar itzazu liburuak! Trinkoz ere bai: Zatoz! Zoaz! Ezezkoan: Ez ezazu hori egin! edo, laburrago, Ez egin hori!

Adibide ebatziak

1. adibidea. «Atzo amonari lore batzuk ___ (nik, eman).»
Argumentuak: NORK = nik, NORI = amonari (hari), NOR = lore batzuk (plurala). Denbora: lehenaldia, aspektu burutua. Beraz, NOR-NORI-NORK saila, NOR plurala: eman nizkion.

2. adibidea. «Film hori zuri ___? (gustatu, orainaldi burutua)»
Argumentuak: NOR = film hori, NORI = zuri. NOR-NORI saila: gustatu zaizu?

3. adibidea. Bihurtu baldintza hipotetiko: «Denbora badut, zurekin joango naiz.»
Baldintza: badut → banu. Ondorioa: joango naiz → joango nintzateke. Emaitza: Denbora banu, zurekin joango nintzateke.

5. Aditza testuetan: erabilera

Testu bat idaztean, aditz-formek koherenteak izan behar dute. Kontakizun batean, adibidez, gertaera nagusiak lehenaldian kontatzen dira (etorri zen, ikusi zuen, esan zion), eta deskribapenak lehenaldi burutugabean (bizi zen, egiten zuen). Iritzi-artikulu batean, aldiz, orainaldia nagusitzen da (uste dut, iruditzen zait, beharrezkoa da), eta proposamenak egiteko ahalera eta baldintza erabiltzen dira (hobe litzateke, egin genezake, egin dezakegu).

Gainera, euskaraz komunztadura derrigorrezkoa da: laguntzaileak bat etorri behar du NOR, NORI eta NORK argumentuekin, pertsonan eta numeroan. Esaldi luzeetan erraz galtzen da, beraz, idatzi ondoren berrikusi beti.

Ohiko akatsak

• Ni egin dut → Nik egin dut (NORK ergatiboa: -k).
• Musika gustatzen dut → Musika gustatzen zait (gustatu NOR-NORI da).
• Liburuak eman diot → Liburuak eman dizkiot (NOR plurala).
• Lagunei esan diot → Lagunei esan diet (NORI plurala).
• Joan behar naiz → Joan behar dut (arauan, behar + *edun).
• Dirua badut, bidaiatuko nuke → Dirua banu, bidaiatuko nuke (baldintza eta ondorioa modu berean).

4. adibidea. Zuzendu: «Gure irakasleak ikasleak deitu ditu eta azterketak eman die.»
Lehen zatia zuzena da (irakasleak NORK, ikasleak NOR plurala → deitu ditu). Bigarrenean, NOR = azterketak (plurala) eta NORI = ikasleei (plurala); beraz, azterketak eman dizkie.

Laburpena

• Aditz perifrastikoak: aditz nagusia + laguntzailea; trinkoak: hitz bakarra.
• Aspektua: burutua (-tu/-i), burutugabea (-tzen/-ten), geroa (-ko/-go).
• Laguntzaileak: NOR, NOR-NORK, NOR-NORI eta NOR-NORI-NORK.
• Moduak: indikatiboa, baldintza, ahalera, subjuntiboa eta agintera.

Ariketak