Soziolinguistika: euskararen etorkizuna

Sarrera

Soziolinguistikak hizkuntzaren eta gizartearen arteko harremanak aztertzen ditu: nork hitz egiten duen hizkuntza bat, noiz, norekin eta zergatik. Euskara hizkuntza gutxitua da, eta haren etorkizuna ez dago bermatuta, baina azken hamarkadetan hiztun asko irabazi ditu. Ikasgai honetan euskararen egoera ulertzeko kontzeptu nagusiak eta etorkizunari begira dauden erronkak landuko ditugu.

Azalpena

Oinarrizko kontzeptuak:

• Hizkuntza gutxitua: hiztun-kopuruagatik ez ezik, gizartean duen botere eta prestigio txikiagoagatik ere ahulago dagoen hizkuntza.
• Diglosia: gizarte batean bi hizkuntzak funtzio desberdinak dituztenean, bata «goi-mailakoa» (administrazioa, ekonomia) eta bestea «behe-mailakoa» (etxea, lagunartea). Charles Ferguson-ek (1959) proposatu zuen kontzeptua, eta Joshua Fishman-ek zabaldu zuen.
• Hizkuntza-ordezkapena: komunitate batek bere hizkuntza utzi eta beste bat hartzen duen prozesua, belaunaldiz belaunaldi.
• Ezagutza eta erabilera: ez dira gauza bera. Asko dira euskaraz dakitenak, baina gutxiago egunero erabiltzen dutenak. Ezagutzaren eta erabileraren arteko tartea da gaur egungo erronka nagusietako bat.
• Hiztun motak: euskaldun zaharrak (etxean ikasi dutenak) eta euskaldun berriak (eskolan edo euskaltegian ikasi dutenak). Gaur egun, gazteen artean euskaldun berriak dira asko.

Nola neurtzen da euskararen egoera? Bi tresna nagusi: Inkesta Soziolinguistikoa, bost urtean behin egiten dena (1991tik hona) eta ezagutza, transmisioa eta jarrerak neurtzen dituena; eta kale-erabileraren neurketa, kalean entzuten diren elkarrizketak zenbatuz egiten dena. Joera orokorra hau da: ezagutzak nabarmen gora egin du, batez ere gazteen artean, irakaskuntzari esker; erabilerak, berriz, askoz motelago egin du gora.

Transmisioa. Fishman-en eredu ezagunaren arabera (Reversing Language Shift, 1991), hizkuntza bat biziberritzeko giltzarria etxeko transmisioa da: gurasoek seme-alabei hizkuntza ematea. Eskolak hiztunak sortzen ditu, baina etxean eta lagunartean erabiltzen ez bada, hizkuntza ahuldu egiten da.

Etorkizuneko erronkak eta aukerak:

• Arnasguneak: euskara nagusi den herriak eta auzoak; hizkuntzaren «bihotza» dira eta babestu behar dira.
• Gazteen erabilera: lagunartean eta aisialdian euskara erabiltzea (kirola, musika, sare sozialak).
• Mundu digitala: edukiak euskaraz egotea (bideoak, jokoak, adimen artifiziala).
• Hizkuntza-ohiturak: lehen hitza euskaraz egitea, ahobizi eta belarriprest izatea (Euskaraldiaren proposamena).
• Etorkinak: euskara gizarteratzeko tresna gisa eskaintzea.

Adibideak

1. adibidea: diglosia identifikatzea. Herri batean, jendeak etxean eta tabernan hizkuntza A erabiltzen du, baina bankuan, epaitegian eta lanean beti hizkuntza B. Ebazpena: B goi-mailako funtzioetan eta A behe-mailakoetan erabiltzen direnez, diglosia egoera da.

2. adibidea: ezagutza eta erabilera. Gela batean 25 ikaslek dakite euskaraz, baina jolastorduan 5ek bakarrik hitz egiten dute euskaraz. Ezagutza: 25/25 = % 100. Erabilera: 5/25 = 0,2 = % 20. Tartea: 80 puntu. Ondorioa: arazoa ez da ezagutza, erabilera baizik.

3. adibidea: transmisioa. Bi gurasoak euskaldunak dira, baina seme-alabei gaztelaniaz hitz egiten diete. Ebazpena: etxeko transmisioa eten egin da; Fishman-en arabera, hori da hizkuntza baten etorkizunerako arrisku-seinale nagusietako bat.

4. adibidea: hiztun-motak sailkatzea. a) Amonak etxean euskaraz hazitako Peru → euskaldun zaharra. b) Gaztelaniaz hazi eta D ereduan euskaraz ikasi duen Lucia → euskaldun berria. c) Euskaltegian 40 urterekin ikasi duen Karim → euskaldun berria. Ondorioa: euskaldun berrien kopurua handitzea ezagutzaren hazkundearen arrazoi nagusietako bat da, eta haien erabilera sustatzea etorkizunerako giltzarria.

Ohiko akatsak

• Ezagutza eta erabilera berdintzea: euskaraz jakiteak ez du bermatzen euskaraz egitea.
• Eskola nahikoa dela pentsatzea: eskolak hiztunak sortzen ditu, baina erabilera etxean, kalean eta aisialdian ere behar da.
• Euskaldun berriak «bigarren mailako» hiztuntzat hartzea: hiztun osoak dira, eta haien ekarpena ezinbestekoa da.
• Datuak iturririk gabe ematea: soziolinguistikan, beti aipatu inkesta edo neurketa zein den eta zein urtekoa.

Laburpena

Soziolinguistikak hizkuntzaren eta gizartearen harremana aztertzen du. Euskara hizkuntza gutxitua da eta diglosia-egoeran bizi izan da. Inkesta Soziolinguistikoek eta kale-neurketek erakusten dute ezagutzak gora egin duela, batez ere irakaskuntzari esker, baina erabilera motelago hazi dela. Euskararen etorkizuna etxeko transmisioaren, arnasguneen, gazteen erabileraren eta mundu digitaleko presentziaren araberakoa izango da.

Ariketak