Hizkuntza-politikak eta hizkuntza-eskubideak

Sarrera

Munduan 7.000 hizkuntza inguru daude eta ia estatu guztiak eleaniztunak dira. Horregatik, gobernuek erabakiak hartzen dituzte hizkuntzei buruz: zein den ofiziala, zein hizkuntzatan ematen diren eskolak edo zerbitzu publikoak. Erabaki horien multzoari hizkuntza-politika deritzo. Hiztunek, berriz, hizkuntza-eskubideak dituzte. Ikasgai honetan bi kontzeptu horiek eta euskararen egoera juridikoa landuko ditugu.

Azalpena

Hizkuntza-politika eta -plangintza. Hizkuntza-plangintzak hiru arlo nagusi ditu:

• Estatus-plangintza: hizkuntzaren lekua gizartean (ofizialtasuna, administrazioan, hedabideetan erabiltzea).
• Corpus-plangintza: hizkuntza bera lantzea: arauak, hiztegiak, terminologia. Euskararen kasuan, Euskaltzaindiak (1919an sortua) ezarri zituen euskara batuaren oinarriak, batez ere 1968ko Arantzazuko biltzarretik aurrera.
• Jabekuntza-plangintza: hizkuntza ikasteko eta transmititzeko neurriak (irakaskuntza, helduen euskalduntzea).

Bi printzipio juridiko. Lurraldetasun-printzipioa: lurralde batean hizkuntza jakin bat da ofiziala, eta bertan bizi direnek hori erabili behar dute administrazioarekin (adibidez, Suitzako kantonamenduak). Pertsonalitate-printzipioa: herritarrak berak aukeratzen du zein hizkuntza ofizialetan jardun, bizi den lekua edozein dela ere.

Hizkuntza-eskubideak. Norbanakoaren eskubideak dira (norberaren hizkuntza erabiltzea, ikastea, horretan artatua izatea) eta taldearenak (hizkuntza-komunitate batek bere hizkuntza irakasteko eta hedabideak izateko eskubidea). Nazioarteko testu garrantzitsuak: Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala (Bartzelona, 1996) eta Europako Kontseiluaren Eskualde edo Gutxiengo Hizkuntzen Europako Ituna (1992). Espainiak Ituna berretsi zuen; Frantziak sinatu zuen, baina ez du berretsi.

Euskararen egoera juridikoa. Euskal Herria hiru administrazio-eremutan banatuta dago, eta euskararen estatusa desberdina da bakoitzean:

• Euskal Autonomia Erkidegoa: Gernikako Estatutuak (1979) euskara eta gaztelania ofizialkidetzat jotzen ditu. 1982ko Euskararen Erabilera Normaltzeko Oinarrizko Legeak garatu zituen eskubideak (administrazioan euskaraz jarduteko eskubidea, irakaskuntza-ereduak A, B eta D…).
• Nafarroa: 1986ko Euskarari buruzko Foru Legeak hiru eremu ezarri zituen (euskalduna, mistoa eta ez-euskalduna), eta eskubideak desberdinak dira eremu bakoitzean.
• Ipar Euskal Herria (Frantzia): euskarak ez du ofizialtasunik; Frantziako Konstituzioaren arabera frantsesa da Errepublikako hizkuntza.

Nazioartean beste eredu batzuk ere badaude: Quebecen frantsesaren aldeko Frantses Hizkuntzaren Gutuna (1977) onartu zen, eta Galesen galesera sustatzeko legeak egin dira. Konparaketak erakusten du lege-esparruak eragin handia duela hizkuntza baten biziraupenean, baina legea bakarrik ez dela nahikoa: hiztunen erabilera ere behar da.

Adibideak

1. adibidea: plangintza mota sailkatzea. a) Euskaltzaindiak hitz berri bat arautzen du → corpus-plangintza. b) Udal batek erabakitzen du kale-seinale guztiak elebidunak izango direla → estatus-plangintza. c) Euskaltegietako ikastaroak dirulaguntzaz ordaintzea → jabekuntza-plangintza.

2. adibidea: printzipioa identifikatzea. Herrialde batean, herritar orok aukera dezake bi hizkuntza ofizialetako edozein ospitalean edo epaitegian, edozein eskualdetan bizi dela ere. Ebazpena: pertsonalitate-printzipioa, aukera pertsonaren araberakoa delako eta ez lurraldearen araberakoa.

3. adibidea: eskubide baten urraketa. Herritar batek EAEko udaletxe batean euskaraz idatzitako eskaera aurkezten du eta gaztelaniaz bakarrik idazteko eskatzen diote. Ebazpena: euskara ofiziala denez, administrazioarekin euskaraz jarduteko eskubidea urratzen da.

4. adibidea: argudio-testu laburra. Galdera: «Nahikoa al da lege bat hizkuntza bat salbatzeko?» Erantzun eredua: «Lege batek eskubideak bermatzen ditu, eta hori ezinbestekoa da; adibidez, 1982ko legeari esker euskara irakaskuntzan sartu zen. Hala ere, legeak ezin du behartu inor etxean edo lagunartean hizkuntza bat erabiltzera. Beraz, legea beharrezkoa da, baina ez nahikoa: hiztunen borondatea eta erabilera ere behar dira.»

Ohiko akatsak

• Ofizialtasuna eta erabilera nahastea: hizkuntza bat ofiziala izateak ez du esan nahi asko erabiltzen denik.
• Euskal Herria lege bakar batek arautzen duela pentsatzea: hiru esparru juridiko daude (EAE, Nafarroa, Ipar Euskal Herria).
• Corpus- eta estatus-plangintza nahastea: lehenak hizkuntza bera lantzen du; bigarrenak haren lekua gizartean.
• Eskubideak norbanakoarenak bakarrik direla uste izatea: hizkuntza-komunitateek ere badituzte eskubide kolektiboak.

Laburpena

Hizkuntza-politikak hizkuntzei buruzko erabaki publikoen multzoa dira, eta plangintzak hiru arlo ditu: estatusa, corpusa eta jabekuntza. Lurraldetasun- eta pertsonalitate-printzipioak dira hizkuntza-eskubideak antolatzeko bi eredu nagusiak. Euskarak estatus desberdina du EAEn (ofizialkidea), Nafarroan (eremuen araberakoa) eta Ipar Euskal Herrian (ofizialtasunik gabe). Nazioarteko testuek hizkuntza-eskubideak aitortzen dituzte, baina hizkuntza baten etorkizuna lege-esparruaren eta hiztunen erabileraren araberakoa da.

Ariketak