Manipulazioa, propaganda eta pentsamendu autonomoa

Sarrera

Egunero ehunka mezu jasotzen ditugu: iragarkiak, albisteak, bideoak, politikarien adierazpenak, influencerren gomendioak. Mezu horietako askok gure iritzia edo jokabidea aldatu nahi dute. Hori berez ez da txarra: argudio onekin konbentzitzea zilegi da. Arazoa da manipulazioa, hau da, informazioa desitxuratuz, emozioak gehiegi erabiliz edo argudio faltsuak emanez norbait konbentzitu nahi denean. Ikasgai honetan manipulazio- eta propaganda-teknika ohikoenak ezagutuko dituzu, eta pentsamendu autonomoa garatzeko estrategiak landuko dituzu: zuk zeuk, arrazoiz eta datuz, erabakitzeko gaitasuna.

Azalpena

1. Konbentzitzea, manipulatzea eta propaganda

• Konbentzitzea (argudiatzea): arrazoiak eta frogak ematea, eta besteari erabakitzeko askatasuna uztea.
• Manipulatzea: hartzailearen iritzia aldatzea, haren arrazoimena saihestuz: informazioa ezkutatuz, gezurrak esanez edo beldurra eta harrotasuna bezalako emozioak erabiliz.
• Propaganda: ideia, alderdi edo erakunde baten alde jendea modu sistematikoan erakartzeko komunikazioa. XX. mendean gobernu totalitarioek asko erabili zuten, baina teknika berberak gaur egun ere agertzen dira publizitatean eta sare sozialetan.

2. Manipulazio-teknika eta argudio faltsu ohikoenak

• Pertsonaren aurkako argudioa (ad hominem): argudioari erantzun beharrean, hura ematen duen pertsona erasotzen da. «Zer dakizu zuk klimari buruz, ikasle bat besterik ez zara?»
• Lasto-gizona: aurkariaren iritzia desitxuratu eta errazago erasotzeko moduko bertsio sinple bat kritikatzen da. «Bizikletentzako bide gehiago nahi dituzue? Beraz, autoak debekatu nahi dituzue.»
• Orokortze azkarra: kasu gutxi batzuetatik ondorio orokor bat ateratzen da. «Bi lagunek esan didate liburu hori aspergarria dela; beraz, denentzat da aspergarria.»
• Denek egiten dute (masaren argudioa): zerbait ona edo egia dela esaten da jende askok egiten edo sinesten duelako. «Milioi bat pertsonak erosi dute; zuk ere behar duzu.»
• Autoritate faltsua: gaian aditua ez den pertsona ospetsu baten iritzia froga gisa erabiltzen da: futbolari bat sendagai bat gomendatzen.
• Dilema faltsua: bi aukera bakarrik daudela aurkezten da, gehiago egon arren. «Edo gurekin zaude edo gure aurka.»
• Beldurraren erabilera: mehatxu handiegi bat irudikatzen da, hartzaileak pentsatu gabe erreakzionatzeko.
• Datuen hautaketa interesatua: komeni diren datuak bakarrik ematen dira eta besteak ezkutatzen dira.

3. Desinformazioa eta albiste faltsuak

Sare sozialetan albiste faltsuak oso azkar zabaltzen dira, emozio biziak sortzen dituztelako (haserrea, beldurra, harridura). Mezu bat partekatu aurretik, egiaztatu: nork idatzi duen eta iturria fidagarria den; noiz argitaratu zen (albiste zahar bat berritzat aurkez daiteke); beste hedabide batzuek gauza bera kontatzen duten; irudiak benetakoak diren edo beste testuinguru batekoak; eta izenburuak testuaren edukia benetan islatzen duen.

4. Pentsamendu autonomoa garatzeko ohiturak

1. Galdetu beti: nork esaten du, zergatik eta zer irabazten du esateagatik?
2. Bereizi datuak eta iritziak.
3. Bilatu ikuspegi desberdinak, baita zure iritziaren kontrakoak ere.
4. Ez erabaki emozio bizi baten eraginpean: itxaron eta pentsatu.
5. Onartu iritziz aldatzea, argudio hobeak aurkitzen badituzu.

Adibideak

1. adibidea. Teknika identifikatu. Iragarkia: «Herrialdeko kirolaririk onenak edaten du. Zuk zergatik ez?»

Ebazpena: Kirolaria bere kirolean aditua da, ez elikaduran. Haren ospea edariaren kalitatearen froga gisa erabiltzen da: autoritate faltsua da. Gainera, galderak hartzailea kirolariarekin identifikatzera bultzatzen du.

2. adibidea. Argudioa ebaluatu. Eztabaidan: «Ikastetxeko jantokia hobetu behar dela diozu, baina zu beti zaude kexaka.»

Ebazpena: Erantzunak ez du jantokiari buruz ezer esaten; proposamena egin duen pertsona erasotzen du. Ad hominem argudioa da. Erantzun egokia proposamenaren alde edo kontra arrazoiak ematea izango litzateke (prezioa, kalitatea, aukerak).

3. adibidea. Albiste bat egiaztatu. Sare sozialetan: «PREMIAZKOA! Bihar ikastetxe guztiak itxiko dituzte. Partekatu!» Ez du iturririk ez datarik.

Ebazpena: Hiru zantzu kezkagarri daude: maiuskulak eta premia (emozioa), iturririk eza eta partekatzeko eskaera. Hezkuntza Sailaren edo ikastetxearen webgune ofizialean egiaztatu behar da partekatu aurretik.

4. adibidea. Lasto-gizona ezeztatu. Eztabaida batean, ikasle batek dio: «Asteburuetan liburutegia irekita egotea ona litzateke». Beste batek erantzuten du: «Hau da, liburuzainek ez dutela atsedenik izan behar? Hori bidegabea da».

Ebazpena: Bigarren ikasleak proposamena desitxuratu du: lehenengoak ez du esan liburuzainek atsedenik ez dutenik izan behar. Hori lasto-gizona da. Erantzun egokia: «Ez dut hori esan; txandak antolatu edo langile gehiago kontratatu litezke. Nire proposamena ikasleek ikasteko leku gehiago izatea da».

Akats ohikoak

• Emozioak dituen mezu oro manipulatzailetzat jotzea. Emozioak erabiltzea zilegi da, baldin eta arrazoiak eta frogak ere ematen badira.
• Gure iritzia indartzen duten mezuak ez egiaztatzea. Gure ustearekin bat datorren albistea ere faltsua izan daiteke.
• Argudio faltsu bat aurkitzean ondorioa automatikoki gezurra dela pentsatzea. Argudioa txarra da, baina ondorioa egia izan daiteke beste arrazoi batzuengatik.

Laburpena

• Konbentzitzeak arrazoiak ematen ditu; manipulatzeak arrazoimena saihesten du.
• Teknika ohikoak: ad hominem, lasto-gizona, orokortze azkarra, masaren argudioa, autoritate faltsua, dilema faltsua, beldurra eta datuen hautaketa interesatua.
• Albiste bat partekatu aurretik, iturria, data eta beste hedabide batzuk egiaztatu behar dira.
• Pentsamendu autonomoak datuak eta iritziak bereiztea eta ikuspegi desberdinak kontuan hartzea eskatzen du.

Ariketak