Eleberri laburra eta ipuin-bilduma

Sarrera

Narratiba istorioak kontatzen dituen genero literarioa da. Haren barruan, luzeraren eta egituraren arabera, hainbat azpigenero bereizten dira. Ikasgai honetan bi landuko ditugu: eleberri laburra (nobela laburra) eta ipuin-bilduma. Euskal literaturan biak oso emankorrak izan dira azken hamarkadetan, eta idazle askok bide horietatik eman zuten ezagutzera beren lana. Azkenik, zuk zeuk ere narrazio labur bat sortzeko urratsak ikasiko dituzu.

Azalpena

1. Ipuina

Ipuina fikziozko narrazio laburra da. Ezaugarri nagusiak:

• Laburtasuna: eserialdi batean irakurtzeko modukoa da.
• Gertaera nagusi bakarra eta pertsonaia gutxi.
• Kontzentrazioa: xehetasun bakoitzak amaierara begira du zentzua; ez dago soberako ezer.
• Amaiera indartsua: askotan ustekabekoa edo irekia, irakurlea pentsatzera bultzatzen duena.

2. Ipuin-bilduma

Ipuin-bilduma egile beraren hainbat ipuin biltzen dituen liburua da. Batzuetan ipuinak independenteak dira; beste batzuetan, ordea, lotura bat dute: leku bera, gai bera, pertsonaia errepikatuak edo kontakizun-marko bat. Adibide ezagunak:

• Joseba Sarrionandia, Narrazioak (1983).
• Bernardo Atxaga, Obabakoak (1988): Obaba izeneko herri imajinario batekin lotutako kontakizunak biltzen ditu eta, bilduma izan arren, osotasun bat osatzen du. Euskadi Saria eta Espainiako Narratiba Sari Nazionala jaso zituen.

3. Eleberri laburra

Eleberria narrazio luzea da: pertsonaia gehiago, gertaera-kate konplexuagoa eta denbora- eta espazio-esparru zabalagoa ditu. Eleberri laburra ipuinaren eta eleberriaren arteko tartean dago: ipuina baino luzeagoa eta konplexuagoa da, baina gertaera nagusi baten inguruan kontzentratuta dago eta pertsonaia gutxi ditu. Adibideak:

• Ramon Saizarbitoria, Ehun metro (1976): poliziak atzetik dituela ehun metro egin behar dituen gazte baten azken uneak kontatzen ditu, denbora-jauziekin.
• Arantxa Urretabizkaia, Zergatik panpox (1979): senarrak utzi duen emakume baten barne-bakarrizketa.

4. Narrazioaren elementuak

• Narratzailea: lehen pertsonakoa (protagonista edo lekuko bat, «ni») edo hirugarren pertsonakoa (kanpokoa). Hirugarren pertsonakoa orojakilea izan daiteke, pertsonaien pentsamenduak ere ezagutzen dituena.
• Pertsonaiak: protagonista, aurkaria eta bigarren mailakoak.
• Denbora: istorioak irauten duena eta kontatzeko ordena. Ordena lineala izan daiteke, edo atzera-jauziak (flashback) eta aurrera-jauziak izan ditzake. In medias res hasierak istorioaren erdian hasten du kontakizuna.
• Espazioa: gertaerak non gertatzen diren; giroa sortzen laguntzen du.
• Egitura: hasiera (aurkezpena), korapiloa (gatazka) eta amaiera (ebazpena).

5. Narrazio labur bat idazteko urratsak

1. Ideia bat aukeratu: gatazka edo egoera bat.
2. Narratzailea eta ikuspuntua erabaki.
3. Pertsonaiak eta espazioa zehaztu.
4. Amaiera pentsatu, eta hortik abiatuta egitura antolatu.
5. Idatzi, eta gero zuzendu: soberako zatiak kendu, aditz-denborak egiaztatu, elkarrizketak puntuatu (marratxoa erabiliz).

Adibideak

1. adibidea. Narratzailea identifikatu. «Atea ireki nuenean, banekien zerbait aldatu zela. Amak ez zidan begiratu ere egin.»

Ebazpena: «Nuenean», «banekien», «zidan»: lehen pertsonako aditzak dira. Narratzailea lehen pertsonakoa da eta istorioaren protagonista da. Ezin ditu besteen pentsamenduak zuzenean ezagutu: amaren jokabidea bakarrik deskribatzen du.

2. adibidea. Ipuina ala eleberri laburra? Testu batek 4 orrialde ditu, gertaera bakar bat eta bi pertsonaia; beste batek 90 orrialde, gertaera nagusi bat, atzera-jauziak eta lau pertsonaia.

Ebazpena: Lehena ipuina da: laburra, gertaera bakarra eta pertsonaia gutxi. Bigarrena eleberri laburra: luzeagoa eta konplexuagoa da (denbora-jauziak), baina gertaera nagusi baten inguruan kontzentratua.

3. adibidea. Egitura antolatu. Ideia: «Ikasle batek autobusean ahaztu du bere koadernoa, eta barruan bere sekretu guztiak daude».

Ebazpena: Hasiera: ikaslea etxera iristen da eta koadernoa falta zaiola konturatzen da. Korapiloa: autobus-geltokira itzultzen da, baina gidariak dio norbaitek hartu duela. Amaiera: hurrengo egunean, gelako ikaskide isil batek itzultzen dio, irakurri gabe; adiskidetasun baten hasiera da.

4. adibidea. Ipuin baten amaiera aztertu. Ipuin batean, aitona batek urte osoan itxaroten du bilobaren gutuna. Azken esaldia: «Postaria igaro zen, eta aitonak, lehen aldiz, ez zuen leihotik begiratu».

Ebazpena: Amaierak ez du zuzenean esaten zer gertatu den, baina irakurleak uler dezake aitonak itxaropena galdu duela, edo agian hil egin dela. Amaiera irekia eta iradokitzailea da: xehetasun txiki batek (leihotik ez begiratzeak) istorio osoari zentzua ematen dio. Hori da ipuinaren kontzentrazioaren adibide bat.

Akats ohikoak

• Ipuin batean gertaera gehiegi sartzea: ipuinak gertaera nagusi bakarrari eutsi behar dio.
• Narratzailea erdibidean aldatzea nahi gabe (lehen pertsonatik hirugarrenera).
• Aditz-denborak nahastea (iragana eta oraina) arrazoirik gabe.
• Dena azaltzea: irakurleari zerbait iradoki eta berak ondorioztatzen uztea eraginkorragoa da.

Laburpena

• Ipuina narrazio laburra da: gertaera bakarra, pertsonaia gutxi eta amaiera indartsua.
• Ipuin-bildumak egile beraren ipuinak biltzen ditu; adibidez, Atxagaren Obabakoak eta Sarrionandiaren Narrazioak.
• Eleberri laburra ipuinaren eta eleberriaren artean dago; adibidez, Saizarbitoriaren Ehun metro.
• Elementuak: narratzailea, pertsonaiak, denbora, espazioa eta egitura.

Ariketak