Poesia eta antzerki-sorkuntza

Sarrera

Poesia eta antzerkia literatur genero zaharrenetakoak dira, eta biak sortzeko teknika jakin batzuk ezagutu behar dira. Poesian hitzen soinua, erritmoa eta irudiak dira garrantzitsuenak; antzerkian, berriz, pertsonaien elkarrizketa eta eszenan gertatzen dena. Ikasgai honetan bi generoen tresna nagusiak ikasiko dituzu eta zeure testu laburrak sortzeko urratsak landuko dituzu.

Azalpena

Poesia. Poema bertsoetan (lerroetan) idazten da eta bertsoak ahapaldietan multzokatzen dira. Oinarrizko kontzeptuak:

• Neurria: bertso bakoitzaren silaba kopurua. Euskal tradizioan, bertsolaritzan batez ere, neurriak oso garrantzitsuak dira: zortziko txikian 7 eta 6 silabako lerroak txandakatzen dira; zortziko nagusian, berriz, 10 eta 8 silabakoak.
• Errima: bertso-amaieren soinu-errepikapena. Bertsolaritzan, adibidez, bertso-lerro bikoitien amaierek errimatzen dute.
• Bertso librea: neurririk eta errimarik gabeko poesia; Gabriel Arestiren Harri eta herri (1964) liburuak, adibidez, bertso librea erabiltzen du.

Baliabide literario nagusiak:

• Konparazioa: bi gauza erlazionatzen ditu lotura-hitz batekin («bezala», «legez»): «Zure begiak izarrak bezala dira».
• Metafora: gauza bat beste baten izenaz adierazten du, lotura-hitzik gabe: «Zure begiak bi izar dira».
• Pertsonifikazioa: gizakien ezaugarriak ematen zaizkie gauzei edo animaliei: «Haizeak negar egiten du».
• Anafora: hitz bera bertso-hasieran errepikatzea: «Zuregatik nago hemen, / zuregatik nago bizi».
• Hiperbolea: gehiegikeria: «Mila aldiz esan dizut».

Euskal poesiaren adibide klasikoak dira Lizardiren Biotz-begietan (1932) eta Lauaxetaren Bide barrijak (1931).

Antzerkia. Antzezteko idatzitako testua da. Ezaugarriak:

• Elkarrizketa: pertsonaiek hitz eginez aurrera eramaten dute ekintza. Pertsonaia bakarra bere buruarekin ari denean, bakarrizketa da.
• Akotazioak: egileak aktoreentzat eta zuzendariarentzat idazten dituen oharrak (lekua, keinuak, argiak), parentesi artean eta letra etzanez.
• Egitura: obra ekitalditan banatzen da, eta ekitaldiak eszenatan. Eszena aldatzen da pertsonaia bat sartu edo irteten denean.
• Gatazka: pertsonaien arteko tentsioa; hori gabe ez dago istoriorik.

Adibideak

1. adibidea: baliabideak identifikatzea. «Itsasoa haserre dago gaur, / itsasoa oihuka ari da.» Ebazpena: itsasoa bi bertsoren hasieran errepikatzen da (anafora), eta itsasoari gizakien sentimenduak ematen zaizkio, haserre egotea eta oihu egitea (pertsonifikazioa).

2. adibidea: eszena labur bat sortzea.

(Ikastetxeko korridorea. Goiza. MIREN liburuak eskuetan dituela agertzen da.)
MIREN: (urduri) Ikusi al duzu nire koadernoa?
JON: Ez, baina atzo liburutegian utzi zenuen, ezta?
MIREN: (lasaitu egiten da) Arrazoi duzu! Eskerrik asko.
(MIREN korrika ateratzen da.)

Azterketa: parentesi arteko testuak akotazioak dira; gatazka txikia (koadernoa galdu izana) agertu eta konpondu egiten da; MIREN ateratzean eszena amaitzen da.

3. adibidea: konparazioa metafora bihurtzea. «Bizitza bidaia bat bezalakoa da» (konparazioa, «bezalakoa» lotura-hitza duelako) → «Bizitza bidaia bat da» (metafora).

4. adibidea: poema labur bat sortzeko urratsak. 1) Gaia aukeratu: udazkena. 2) Irudi bat bilatu: hostoak erortzen. 3) Baliabide bat erabili: pertsonifikazioa. 4) Idatzi eta irakurri ozen, erritmoa entzuteko. Emaitza: «Zuhaitzak agur esaten digu / hosto gorri bakoitzarekin; / haizeak eskutik hartzen ditu / eta dantzan darabiltza berarekin.» Bertso libre samarra da, baina 2. eta 4. bertsoek errimatzen dute (bakoitzarekin / berarekin), eta zuhaitzari eta haizeari gizakien ekintzak ematen zaizkie.

Ohiko akatsak

• Konparazioa eta metafora nahastea: lotura-hitza («bezala», «legez») badago, konparazioa da.
• Errima behartua: errima lortzeko esanahirik gabeko hitzak jartzea.
• Antzerkian akotaziorik ez jartzea: aktoreak ez daki non dagoen edo nola mugitu.
• Gatazkarik gabeko eszena: ezer gertatzen ez bada, ikuslea aspertu egiten da.
• Narratzailea antzerkian: antzerkian pertsonaiek hitz egiten dute; ez da kontalaririk behar ekintza azaltzeko.

Laburpena

Poesian neurria, errima eta baliabide literarioak (konparazioa, metafora, pertsonifikazioa, anafora, hiperbolea) dira tresna nagusiak; euskal tradizioan, bertsolaritzaren neurriak (zortziko txikia, zortziko nagusia) oso garrantzitsuak dira. Antzerkian, ekintza pertsonaien elkarrizketaren bidez garatzen da, akotazioek eszena deskribatzen dute eta obra ekitaldi eta eszenatan banatzen da. Sortzeko, garrantzitsua da idaztea, ozen irakurtzea eta berridaztea.

Ariketak