Saiakera literarioa eta iritzi-artikulu sakona

Sarrera

Saiakera literarioa eta iritzi-artikulua testu argudiatzaileak dira: egileak gai bati buruzko ikuspegi pertsonala azaltzen du eta irakurlea konbentzitu nahi du arrazoien bidez. Bi generoek helburu bera dute, baina luzera, tonua eta argitaratzeko euskarria desberdinak dira. Ikasgai honetan bien ezaugarriak ikasiko ditugu, adibideak aztertuko ditugu eta zeure iritzi-artikulua idazteko urratsak landuko ditugu.

Azalpena

Saiakera literarioa gai bati buruzko gogoeta pertsonala da, prosaz idatzia eta tonu askean. Generoaren izena Michel de Montaigne idazle frantsesaren Essais (1580) liburutik dator: «saiakera» hitzak «ahalegina», «proba» esan nahi du, egileak gai bat pentsatzen saiatzen baita, azterketa osoa egin gabe. Euskal literaturan saiakeraren adibide ezagunak dira Koldo Mitxelena, Txillardegi edo Joxe Azurmendi bezalako egileen lanak.

Saiakeraren ezaugarri nagusiak hauek dira:

• Subjektibotasuna: egilearen ahotsa nabarmena da (lehen pertsona, «nire ustez», «iruditzen zait»).
• Egitura malgua: ez du eskema zurrunik; gogoetak bata bestearen atzetik garatzen dira.
• Estilo landua: baliabide literarioak erabiltzen ditu (metaforak, galdera erretorikoak, aipuak).
• Gai zabala: edozein gai izan daiteke (hizkuntza, heriotza, teknologia, natura…).

Iritzi-artikulua, berriz, kazetaritza-generoa da. Egunkari edo aldizkari batean argitaratzen da, gaurkotasuneko gai bati buruzkoa da eta laburragoa izaten da (500-900 hitz inguru). Egitura argiagoa du:

• Izenburua: erakargarria eta iradokitzailea.
• Sarrera: gaia aurkeztu eta tesia (egilearen iritzi nagusia) adierazi.
• Argudioak: tesia babesteko arrazoiak: datuak, adibideak, autoritate-argudioak (aditu baten iritzia), analogiak, ondorioen argudioak.
• Kontraargudioa eta errefutazioa: aurkako iritzi bat aipatu eta ezeztatu. Artikulu sakona izateko urrats hau ezinbestekoa da.
• Ondorioa: tesia berretsi eta, askotan, proposamen edo dei bat egin.

Bi testuetan lokailuek garrantzi handia dute ideiak lotzeko: lehenik, gainera, hala ere, aitzitik, beraz, ondorioz, laburbilduz. Iritzi-artikulu on batek ez ditu iritziak bakarrik ematen: frogatu egiten ditu. «Hau gaizki dago» esatea ez da argudioa; «hau gaizki dago, datu hauek erakusten dutelako…» bai.

Adibideak

1. adibidea: tesia eta argudioak identifikatzea. Irakurri pasarte hau: «Ikastetxeetan sakelako telefonoak debekatzea erabaki zuzena da. Ikerketa askok erakusten dute pantailek arreta murrizten dutela. Gainera, jolastorduan ikasleek gehiago hitz egiten dute elkarrekin. Batzuek diote telefonoa ikasteko tresna dela; hala ere, ikastetxeak ordenagailuak ditu horretarako.»

Ebazpena: tesia lehen esaldia da (debekua zuzena da). Argudioak: ikerketen datuak (arreta) eta harremanen hobekuntza (ondorioen argudioa). Kontraargudioa: «telefonoa ikasteko tresna da». Errefutazioa: «ikastetxeak ordenagailuak ditu». Lokailuak: gainera (gehitzea), hala ere (aurkaritza).

2. adibidea: saiakera ala iritzi-artikulua? Testu batek honela dio: «Batzuetan pentsatzen dut hizkuntza bat etxe bat bezalakoa dela: hormak hitzak dira eta leihoak, berriz, gainerako hizkuntzak.» Ebazpena: metafora landua, gogoeta pertsonala eta gaurkotasunik gabeko gai orokorra: saiakera baten ezaugarriak dira, ez albiste baten ingurukoa den iritzi-artikuluarenak.

3. adibidea: artikulu baten eskema. Gaia: «Udalak liburutegia igandeetan ireki beharko luke». Sarrera: tesia. 1. argudioa: ikasleek azterketa-garaian lekua behar dute (adibidea). 2. argudioa: beste herri batzuetan egin da eta erabiltzaileak gehitu dira (datua/analogia). Kontraargudioa: kostua. Errefutazioa: boluntarioekin edo ordutegi murriztuarekin kostua txikitu daiteke. Ondorioa: proposamena berretsi.

4. adibidea: errefutazioa idaztea. Tesia: «Eskola-orduak goizean bakarrik izan beharko lirateke». Kontraargudioa: «Arratsaldean ere ikasi behar da, bestela edukiak ez dira emango». Errefutazio idatzia: «Batzuek diote arratsaldeko saiorik gabe ez dela denborarik izango eduki guztiak lantzeko. Hala ere, ordu-kopurua ez da ikaskuntzaren neurria: ikasle nekatu batek gutxiago ikasten du, eta goizeko saioak ondo antolatuz gero, denbora nahikoa dago.» Ikus egitura: aurkako iritzia aipatu (batzuek diote), aurkaritza-lokailua (hala ere) eta arrazoi berria.

Ohiko akatsak

• Tesirik ez izatea: gaiaz hitz egiten da, baina ez da argi geratzen egilea alde ala aurka dagoen.
• Iritziak argudiotzat hartzea: «Hori txarra da, niri ez zaidalako gustatzen» ez da argudio sendoa.
• Kontraargudioak ahaztea: aurkako iritziak kontuan ez hartzeak testua ahultzen du.
• Lokailurik eza: ideiak zerrendan jartzea, haien arteko loturarik adierazi gabe.
• Erregistroa nahastea: iritzi-artikulu batean hitz kolokialak («flipatu», «guai») saihestu behar dira.

Laburpena

Saiakera literarioa gogoeta pertsonal, malgu eta landua da, edozein gairi buruzkoa. Iritzi-artikulua, aldiz, kazetaritza-generoa da: gaurkotasuneko gai bati buruzkoa, egitura argiarekin (izenburua, tesia, argudioak, kontraargudioa eta errefutazioa, ondorioa). Bietan, egileak arrazoien bidez konbentzitu nahi du, eta lokailuek ideien arteko harremana argitzen dute. Artikulu sakon batek ez du iritzia ematen bakarrik: datuekin, adibideekin eta autoritatearekin frogatzen du, eta aurkako ikuspegiei erantzuten die.

Ariketak