Euskal literaturaren historia: Etxeparetik gaur egunera

Sarrera

Euskal literatura idatziaren historia 1545ean hasten da, Bernart Etxeparek euskaraz inprimatutako lehen liburua argitaratu zuenean. Aurretik, ordea, ahozko literatura aberatsa zegoen: kantak, baladak, ipuinak eta bertsoak. Bost mende baino gutxiagoan, euskal literatura idatzia testu erlijioso gutxi batzuetatik gaur egungo literatura moderno eta anitzera iritsi da. Ikasgai honetan bilakaera horren etapa nagusiak, egile garrantzitsuenak eta haien obrak ezagutuko dituzu, Etxeparetik gaur egunera.

Azalpena

1. XVI. mendea: hasierak

• Bernart Etxepare, Nafarroa Behereko apaiza, Linguae Vasconum Primitiae (1545) liburuaren egilea, Bordelen argitaratua. Gai erlijiosoak eta maitasun-poemak biltzen ditu, eta azken poemetan euskara goraipatzen du: «Euskara, jalgi hadi plazara!» (euskara, atera zaitez plazara!).
• Joanes Leizarragak Testamentu Berria euskaratu zuen 1571n, Nafarroako erregina Joana Albretekoaren aginduz, Erreforma protestantearen testuinguruan.

2. XVII. mendea: Sarako eskola eta Axular

• Lapurdin, Sarako eskola izenez ezagutzen den idazle-taldea sortu zen, gehienak elizgizonak.
• Pedro Agerre Axular, Sarako erretorea, Gero (1643) liburuaren egilea. Gauzak geroko ez uzteko aholkatzen du, eta bere prosa aberats eta landuagatik euskal prosa klasikoaren gailurtzat hartzen da.
• Arnaud Oihenart zuberotarrak esaera zaharrak eta poemak argitaratu zituen (1657).

3. XVIII. mendea: Hegoaldeko berpiztea

• Manuel Larramendi jesuitak euskararen lehen gramatika argitaratu zuen, El impossible vencido (1729), eta hiztegi hirueledun bat ere bai. Euskara idazteko eta irakasteko gai zela frogatu nahi izan zuen.
• Haren ildotik, Agustin Kardaberaz eta Sebastian Mendiburuk batez ere literatura erlijiosoa idatzi zuten.

4. XIX. mendea eta XX. mendearen hasiera: Pizkundea

• Jose Maria Iparragirre bertsolari eta kantariak Gernikako arbola (1853) sortu zuen.
• Bertsolari ospetsuak: Bilintx, Xenpelar.
• Foruak galdu ondoren (1876), euskal kultura indartzeko mugimendua sortu zen: Euskal Pizkundea. Lore jokoak antolatu ziren eta lehen eleberriak idatzi: Txomin Agirre, Kresala (1906) eta Garoa (1912).
• Euskaltzaindia 1919an sortu zen.

5. Gerra aurreko poesia (1930eko hamarkada)

Poesian urrezko garaia izan zen: Lizardik Biotz-begietan (1932) eta Lauaxetak Bide barrijak (1931) argitaratu zituzten, Europako poesia modernoari begira. Lauaxeta 1937an fusilatu zuten. Gerrak eta frankismoak eten handia eragin zuten.

6. Gerraostea eta modernizazioa

• Orixe, Euskaldunak (1950), herri-bizitza tradizionalari buruzko poema luzea.
• Txillardegi, Leturiaren egunkari ezkutua (1957), lehen eleberri modernoa, existentzialismoaren eraginpean.
• Gabriel Aresti, Harri eta herri (1964), poesia soziala.
• 1968an Euskaltzaindiak euskara batuaren oinarriak finkatu zituen Arantzazun.

7. 1975etik gaur egunera

Ramon Saizarbitoria (Ehun metro, 1976), Bernardo Atxaga (Obabakoak, 1988) eta Joseba Sarrionandia bezalako idazleekin euskal literatura modernizatu eta nazioartekotu egin zen. Gaur egun, Kirmen Uribe, Harkaitz Cano, Karmele Jaio edo Katixa Agirre bezalako idazleek gai unibertsalak lantzen dituzte, eta euskal liburuak hizkuntza askotara itzultzen dira.

Adibideak

1. adibidea. Ardatz kronologikoa ordenatu. Ordenatu: Gero, Leturiaren egunkari ezkutua, Linguae Vasconum Primitiae, Kresala.

Ebazpena: Linguae Vasconum Primitiae (1545) → Gero (1643) → Kresala (1906) → Leturiaren egunkari ezkutua (1957).

2. adibidea. Testu bat egile eta garai batekin lotu. Liburu batek irakurlea gauzak gerorako ez uzteko aholkatzen du, eta XVII. mendeko prosa landu batean idatzita dago.

Ebazpena: Axularren Gero (1643) da, Sarako eskolakoa. Izenburuak berak adierazten du gaia: gauzak «gero» egiteko joera kritikatzen du.

3. adibidea. Mugarri baten garrantzia azaldu. Zergatik da garrantzitsua 1968a?

Ebazpena: Urte horretan Euskaltzaindiak euskara batuaren oinarriak onartu zituen. Ordura arte idazle bakoitzak bere euskalkian idazten zuen; batuak hizkuntza estandar komun bat eskaini zuen irakaskuntzarako, hedabideetarako eta literaturarako, eta horrek irakurle-kopurua handitzen lagundu zuen.

4. adibidea. Etxepareren aldarria interpretatu. «Euskara, jalgi hadi plazara!»

Ebazpena: «Jalgi» aditzak «atera» esan nahi du, eta «plaza» leku publikoa da. Etxeparek euskara etxeko eta ahozko erabileratik atera eta mundu publikora eta idatzira eraman nahi zuen. 1545ean, euskarazko lehen liburua argitaratzean, aldarri hori ekintza bihurtu zuen. Esaldia gaur egun ere euskararen normalizazioaren ikur gisa erabiltzen da.

Akats ohikoak

• Euskal literaturaren hasiera 1545ean jartzea ahozko literatura ahaztuz. 1545a idatzizko literaturaren lehen liburuaren data da; ahozko literatura askoz zaharragoa da.
• Leizarraga eta Axular nahastea. Leizarragak Testamentu Berria itzuli zuen (1571); Axularrek Gero idatzi zuen (1643).
• Euskara batua 1968an «sortu» zela esatea. 1968an haren oinarriak onartu ziren; batuaren garapena urte luzeetako lana izan da.

Laburpena

• XVI. mendea: Etxepare (1545) eta Leizarraga (1571).
• XVII. mendea: Sarako eskola, Axular (Gero, 1643) eta Oihenart.
• XVIII. mendea: Larramendi (1729), Kardaberaz eta Mendiburu.
• XIX.-XX. mendea: Iparragirre, Pizkundea, Txomin Agirre, Lizardi eta Lauaxeta.
• Gerraostea: Orixe, Txillardegi, Aresti eta euskara batua (1968).
• 1975etik aurrera: Saizarbitoria, Atxaga, Sarrionandia eta belaunaldi berriak.

Ariketak