XX. mendeko literatura: Aresti, Sarrionandia, Atxaga

Sarrera

XX. mendearen bigarren erdian euskal literaturak aldaketa sakona bizi izan zuen. Gerra Zibilaren eta lehen gerraostearen ondoren, idazle berriek tradizioarekin hautsi eta literatura moderno bat sortu zuten, Europako korronteei begira. Ikasgai honetan aldaketa horren hiru izen nagusi ezagutuko dituzu: Gabriel Aresti, poesia soziala eta euskara batuaren aldeko apustua ordezkatzen dituena; eta Joseba Sarrionandia eta Bernardo Atxaga, 1970eko hamarkadako abangoardiatik euskal literatura berritu zuten belaunaldiko idazleak.

Azalpena

1. Testuingurua

1936-1939ko gerraren ondoren, frankismoak euskararen erabilera publikoa zapaldu zuen eta idazle asko erbestera joan ziren. 1950eko hamarkadan berpizte poliki bat hasi zen: Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua (1957) argitaratu zuen, lehen euskal eleberri modernotzat hartzen dena. 1968an Euskaltzaindiak Arantzazun euskara batuaren oinarriak onartu zituen, eta horrek idazle guztientzako hizkuntza estandar bat eskaini zuen.

2. Gabriel Aresti (Bilbo, 1933-1975)

• Bilakaera: lehen lanetan poesia sinbolista landu zuen, Maldan behera poema luzean adibidez. Gero poesia sozialara igaro zen: langileen, herri xumearen eta zapalduen ahotsa bihurtu zen.
• Obra nagusiak: Harri eta herri (1964), Euskal harria (1967) eta Harrizko herri hau (1970). «Harri» hitzak trilogia osoa lotzen du: herriaren gogortasuna eta iraupena adierazten ditu.
• Poema ezagunena: «Nire aitaren etxea» (Harri eta herri). Poetak aitaren etxea defendatuko duela dio, «otsoen kontra, sikatearen kontra, lukurreriaren kontra, justiziaren kontra»; etxea herriaren, hizkuntzaren eta duintasunaren sinboloa da.
• Hizkuntza: hizkera zuzena eta herrikoia erabili zuen, eta euskara batuaren defendatzaile sutsua izan zen.

3. Joseba Sarrionandia (Iurreta, 1958)

• Pott banda: 1978an sortutako talde literarioko kidea izan zen, Bernardo Atxagarekin eta beste idazle batzuekin batera. Taldeak literatura berritu nahi zuen, Europako literatura modernoari begira.
• Obra: Izuen gordelekuetan barrena (1981) poema-liburua, Narrazioak (1983) ipuin-bilduma eta Ni ez naiz hemengoa (1985) saiakera-liburua, besteak beste.
• Gaiak: erbestea, bidaia, itsasoa, nortasuna eta bakardadea. 1985ean kartzelatik ihes egin zuen eta urte asko eman zituen erbestean; esperientzia horrek bere idazketa markatu zuen.
• Estiloa: kultura handiko idazlea da: aipamen literario ugari, itzulpenak eta genero-nahasketa.

4. Bernardo Atxaga (Asteasu, 1951)

• Izena: Joseba Irazu Garmendia da bere benetako izena; Bernardo Atxaga ezizena da.
• Hasierak: abangoardiako lanak, hala nola Etiopia (1978) poema-liburua, Pott bandaren garaian.
• Obabakoak (1988): Obaba herri imajinarioaren inguruko kontakizunak; Euskadi Saria eta Espainiako Narratiba Sari Nazionala jaso zituen, eta hizkuntza askotara itzuli zen. Euskal literatura munduan ezagutarazi zuen.
• Beste obra batzuk: Behi euskaldun baten memoriak (1991), gazteentzat; Gizona bere bakardadean (1993); Soinujolearen semea (2003).

Adibideak

1. adibidea. Poema bat interpretatu. «Nire aitaren etxea defendituko dut» lerroa errepikatzen da Arestiren poeman.

Ebazpena: Errepikapenak (anafora) poemari erritmoa eta indarra ematen dizkio eta poetaren erabakia azpimarratzen du. Etxea ez da eraikin bat bakarrik: herria, familia, hizkuntza eta nortasuna sinbolizatzen ditu. Hori da poesia sozialaren ezaugarri bat: norberaren esperientziatik kolektibitatera igarotzea.

2. adibidea. Egilea identifikatu. Idazle batek erbesteari, bidaiari eta itsasoari buruz idazten du, eta Ni ez naiz hemengoa liburuaren egilea da.

Ebazpena: Gai horiek eta liburuaren izenburuak Joseba Sarrionandia adierazten dute. Izenburuak berak erbestearen eta nortasunaren gaia iradokitzen du.

3. adibidea. Hiru idazleak alderatu.

Ebazpena: Aresti 1960ko hamarkadako poesia sozialaren ordezkaria da: herriarekiko konpromisoa eta hizkera zuzena. Sarrionandia eta Atxaga hurrengo belaunaldikoak dira (Pott banda, 1978): konpromiso hori ez dute baztertzen, baina berrikuntza formala, fikzioa eta literatura unibertsalarekiko elkarrizketa lehenesten dituzte. Hirurek euskara batuan idatzi zuten eta euskal literatura modernizatzen lagundu zuten.

4. adibidea. Obabakoak liburuaren garrantzia azaldu.

Ebazpena: Obabakoak (1988) liburuak hiru arrazoirengatik du garrantzia: (1) herri imajinario bat (Obaba) sortu zuen, kontakizun desberdinak lotzen dituena; (2) literatura unibertsalarekin jolasten du (aipamenak, istorio barruko istorioak); eta (3) sari nazionala eta itzulpen ugari lortu zituen, eta euskaraz idatzitako literatura nazioartean ezagutarazi zuen. Hori guztia ez litzateke posible izango aurreko belaunaldiek (Txillardegi, Aresti) eta euskara batuak egindako bidea gabe.

Akats ohikoak

• Aresti Pott bandako kidetzat hartzea. Aresti 1975ean hil zen; Pott banda 1978an sortu zen.
• Obabakoak eleberri soiltzat hartzea. Kontakizunen bilduma da, Obabaren inguruan osotasun bat osatzen duena.
• Arestiren poesia soziala alderdi politiko batekin bakarrik lotzea. Haren konpromisoa herriarekin, hizkuntzarekin eta zapalduekin zen, oro har.

Laburpena

• Gerraostean euskal literatura berpiztu zen: Txillardegi (1957) eta euskara batua (1968) mugarriak dira.
• Gabriel Aresti: poesia soziala, Harri eta herri (1964), «Nire aitaren etxea».
• Joseba Sarrionandia: Pott banda, erbestea eta bidaia, Narrazioak eta Ni ez naiz hemengoa.
• Bernardo Atxaga: Pott banda, Obaba, Obabakoak (1988) eta Soinujolearen semea.

Ariketak