Bertsolaritza: historia, neurria eta sorkuntza

Sarrera

Bertsolaritza euskal kulturaren adierazpide berezienetako bat da. Bertsoa neurriz eta errimaz osatutako eta doinu batekin kantatzen den testua da, eta bertsolaria bertsoak, gehienetan, bat-batean sortu eta kantatzen dituen pertsona. Plazan, entzuleen aurrean, gai-jartzaile batek gai bat ematen dio eta bertsolariak segundo gutxi batzuetan pentsatu eta kantatu behar du bere bertsoa. Ikasgai honetan bertsolaritzaren historia laburra, bertsoaren neurri nagusiak eta bertso bat sortzeko teknika ikasiko dituzu.

Azalpena

1. Historia laburra

• Jatorria: bat-bateko poesia kantatuaren lekukotasunak oso zaharrak dira, eta mendeetan zehar ahozko tradizioaren barruan bizi izan zen: jaietan, sagardotegietan, tabernetan eta azoketan.
• XIX. mendea: bertsolari ospetsuak agertu ziren, hala nola Xenpelar, Bilintx eta Fernando Amezketarra. Garai hartan bertso-paperak ere zabaldu ziren: bertso jarriak inprimatu eta saldu egiten ziren.
• XX. mendearen hasiera: Txirrita izan zen garaiko bertsolari ezagunenetako bat. 1935ean eta 1936an lehen bertsolari-txapelketak antolatu ziren; lehenengoa Basarrik irabazi zuen.
• Gerraostea: Basarri eta Uztapide izan ziren bertsolaritza berpiztu zuten izen nagusiak.
• 1980tik aurrera: Xabier Amurizak bertsolaritza berritu zuen, gai berriak eta teknika landuagoa ekarriz. 1987an Bertsozale Elkartea sortu zen, eta bertsolaritza ikastetxeetara (bertso-eskolak) eta komunikabideetara zabaldu zen.
• Gaur egun: Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finalak milaka entzule biltzen ditu. 2009an Maialen Lujanbio izan zen txapela irabazi zuen lehen emakumea. Gaur egun emakume eta gizon gazte asko ari dira bertsotan.

2. Bertsoaren oinarrizko kontzeptuak

• Neurria: lerro bakoitzaren silaba kopurua.
• Errima: lerro jakin batzuen amaierako hotsen berdintasuna. Bertsoetan errima puntu bakoitzaren amaieran egiten da (lerro bikoitietan, bertsoa lerro laburretan idazten bada).
• Puntua: errimarekin amaitzen den bertso-zatia. Zortziko batek lau puntu ditu; hamarreko batek bost.
• Doinua: bertsoa kantatzeko melodia. Neurri bakoitzak bere doinuak ditu.
• Bat-bateko bertsoa eta bertso jarria: lehena unean bertan sortzen da; bigarrena idatziz, astiro, prestatzen da.

3. Neurri nagusiak

• Zortziko txikia: zortzi lerro, 7 eta 6 silabakoak txandaka (7/6). Lau errima.
• Zortziko handia: zortzi lerro, 10 eta 8 silabakoak txandaka (10/8). Lau errima.
• Hamarreko txikia: hamar lerro, 7/6. Bost errima.
• Hamarreko handia: hamar lerro, 10/8. Bost errima.

Silabak zenbatzean, kontuan hartu ai, ei, oi, ui, au, eu diptongoek silaba bakarra osatzen dutela: jai-ki (2), eu-ri (2). Bertsolariek, gainera, ondoz ondoko bokalak batzuetan silaba bakarrean elkartzen dituzte kantatzean (sinalefa).

4. Nola sortzen da bertso bat?

Bertsolarien oinarrizko teknika da bertsoa atzetik aurrera pentsatzea: lehenik azken puntua erabakitzen dute, ideia indartsuena edo harrigarriena duena, eta haren errima aukeratzen dute. Ondoren, errima bereko beste hitz batzuk bilatzen dituzte eta lehen puntuetatik azkenera eramango duen bidea eraikitzen dute. Horrela, bertsoak amaiera borobila izaten du. Beste gako batzuk: gaia ondo ulertzea, bertso bakoitzean ideia bakar bat garatzea, errimak ez errepikatzea eta entzuleari zerbait berria edo harrigarria eskaintzea.

Adibideak

1. adibidea. Zortziko txiki bat aztertu.

Goizean goiz jaiki naiz
argia sartzean,
liburuak hartuta,
poltsa bizkarrean.
Lagunekin batera,
denok euripean,
irakaslea zain zen
gelako atean.

Ebazpena: Silabak zenbatuko ditugu: Goi-ze-an goiz jai-ki naiz = 7; ar-gi-a sar-tze-an = 6; li-bu-ru-ak har-tu-ta = 7; pol-tsa biz-ka-rre-an = 6. Gainerako lerroek ere 7 eta 6 silaba dituzte. Errimak lerro bikoitietan daude: sartzean, bizkarrean, euripean, atean (-ean). Zortzi lerro, 7/6 neurria eta lau errima: zortziko txikia da.

2. adibidea. Neurria identifikatu. Bertso batek hamar lerro ditu, 10 eta 8 silabakoak txandaka, eta bost errima.

Ebazpena: 10/8 neurria «handia» da eta hamar lerro izateak «hamarrekoa» dela adierazten du. Beraz, hamarreko handia da.

3. adibidea. Atzetik aurrera pentsatu. Gaia: «Azterketaren bezperan zaude eta ez duzu ezer ikasi».

Ebazpena: Lehenik azken ideia erabakitzen da, adibidez, umorez: «bihar arte ez dut ikasiko». Errima «-ko» izan daiteke (ikasiko, emango, galduko, gogoratuko). Gero, aurreko puntuak antolatzen dira egoera aurkezteko (liburua mahai gainean, mugikorra eskuan...), azken puntuak txistea borobil dezan.

4. adibidea. Silabak zenbatu. Zenbat silaba ditu lerro honek: «Euskal Herriko plazan»?

Ebazpena: Eus-kal (2) + He-rri-ko (3) + pla-zan (2) = 7 silaba. «Eus-» silaban eu diptongoa da eta silaba bakarra osatzen du. Beraz, lerro hori zortziko edo hamarreko txiki baten lerro luze izan daiteke (7 silaba).

Akats ohikoak

• Diptongoak bi silabatzat zenbatzea: jai, gaur, euri hitzetan diptongoak silaba bakarra dira.
• Errima pobreak: atzizki bera duten hitzak bakarrik erabiltzea (etxera, mendira); errima aberatsagoak bilatzea komeni da.
• Hitz bera bi aldiz errimatzat erabiltzea bertso berean: bertsogintzan akats larria da.
• Gaitik aldentzea: gai-jartzaileak emandako egoerari eta paperari eutsi behar zaio.

Laburpena

• Bertsoa neurriz eta errimaz osatutako testu kantatua da; gehienetan bat-batean sortzen da.
• Izen garrantzitsuak: Xenpelar, Bilintx, Txirrita, Basarri, Uztapide, Xabier Amuriza eta Maialen Lujanbio.
• Neurri nagusiak: zortziko txikia (7/6) eta handia (10/8), hamarreko txikia (7/6) eta handia (10/8).
• Bertsoa atzetik aurrera sortzen da: lehenik azken puntua eta haren errima.

Ariketak