Ahozko tradizioa eta identitatea

Sarrera

Idazkera zabaldu baino askoz lehenago, herri batek bere jakinduria, istorioak eta balioak ahoz transmititzen zituen: aitona-amonek ilobei, gurasoek seme-alabei, auzokoek elkarri. Ahozko tradizioa belaunaldiz belaunaldi ahoz eta memoriaz igaro den kultura-ondarea da: ipuinak, kondairak, kantak, esaera zaharrak, igarkizunak, otoitzak eta bertsoak. Euskararen kasuan, tradizio hori bereziki aberatsa eta garrantzitsua da, euskaraz idatzitako lehen liburua 1545ean argitaratu baitzen, eta mende askotan zehar hiztun gehienek ez baitzuten euskaraz irakurtzen edo idazten. Ikasgai honetan ahozko tradizioaren ezaugarriak, generoak eta komunitate baten identitatearekin duen lotura aztertuko dituzu.

Azalpena

1. Ahozko literaturaren ezaugarriak

• Anonimotasuna: gehienetan ez dakigu nork sortu zuen testua; herriarena da, ez egile bakar batena.
• Aldaerak: ahoz igarotzen denez, kontalari bakoitzak zerbait aldatzen du. Horregatik, kanta edo ipuin beraren bertsio asko daude herri batetik bestera.
• Memoriari laguntzeko baliabideak: errepikapenak, errima, erritmoa, paralelismoak eta formula finkoak. Ipuinak askotan «Behin batean...» edo «Bazen behin...» esapideekin hasten dira, eta «Hala bazan ala ez bazan, sar dadila kalabazan» bezalako formulekin amaitzen.
• Testuinguru soziala: testuak une jakinetan esaten edo kantatzen ziren: sukaldean, beilatan, lanean, jaietan, ezkontzetan edo hiletetan.

2. Genero nagusiak

• Ipuinak eta kondairak: ipuinak fikziozkoak dira eta askotan irakaspen bat dute; kondairek, berriz, leku edo pertsonaia jakin batzuekin lotutako istorioak kontatzen dituzte eta benetakotzat jotzen ziren. Euskal mitologiako pertsonaiak ugari agertzen dira: Mari (mendietako jainkosa), Basajaun (basoetako jauna), lamiak eta Tartalo (begi bakarreko erraldoia).
• Kantak eta baladak: herri-kantek gertaera tragikoak, maitasuna edo lana kontatzen dituzte. Adibide ezagun bat Bereterretxeren kanthoria da, Zuberoako balada zahar bat, nobleek hil zuten gazte baten heriotza kontatzen duena.
• Esaera zaharrak edo atsotitzak: esaldi labur eta borobilak, herriaren jakinduria biltzen dutenak. Adibidez: «Egiak eta olioak beti gainera».
• Igarkizunak eta haur-jolasak: hizkuntzarekin jolasteko eta txikiak hezteko testuak.
• Bertsolaritza: bat-batean, neurriz eta errimaz kantatutako poesia. Gaur egun ere bizirik dagoen ahozko generorik indartsuenetakoa da.

3. Bildumak eta ikertzaileak

Ahozko tradizioa galtzeko arriskuan zegoenez, hainbat ikertzailek idatziz jaso zuten. Arnaud Oihenartek esaera zaharren bilduma bat argitaratu zuen 1657an. XX. mendean, Resurreccion Maria Azkuek Euskalerriaren Yakintza lan handian ipuinak, sinesteak, esaerak eta kantak bildu zituen, eta Jose Miguel Barandiaran etnologoak euskal mitologia eta ohiturak sakon ikertu zituen. Bilduma horiei esker iritsi zaizkigu gaur egun ezagutzen ditugun testu asko.

4. Ahozko tradizioa eta identitatea

Identitatea pertsona batek edo talde batek bere burua nola ikusten duen eta besteengandik zerk bereizten duen da. Ahozko tradizioak identitate kolektiboa eraikitzen laguntzen du hiru modutan:

• Hizkuntza transmititzen du: euskara familian eta auzoan ahoz igaro da mendeetan zehar; kantak eta ipuinak izan ziren haren eskola nagusia.
• Memoria kolektiboa gordetzen du: gertaera historikoak, lanbide zaharrak eta bizimodu tradizionala islatzen ditu.
• Balioak eta mundu-ikuskera adierazten ditu: naturarekiko harremana, komunitatearen garrantzia edo zuzentasunaren ideia.

Hala ere, identitatea ez da zerbait itxia eta aldaezina. Ahozko tradizioa bera ere aldatzen joan da: gaur egun bertso-saioak irratiz eta interneten zabaltzen dira, eta talde musikalek kanta zaharrak moldatzen dituzte. Tradizioa bizirik dago, hain zuzen ere, belaunaldi berriek berregiten dutelako.

Adibideak

1. adibidea. Generoa identifikatu. Testua: «Behin batean, artzain gazte bat mendian galdu zen. Gauean, kobazulo batean sartu zen eta han begi bakarreko erraldoi bat aurkitu zuen...»

Ebazpena: «Behin batean» hasierako formula ipuinena da. Gainera, begi bakarreko erraldoia euskal mitologiako Tartalo da. Beraz, mitologiako pertsonaia bat duen herri-ipuina da. Ahozko ezaugarriak: formula finkoa, kontakizun lineala eta egile ezezaguna.

2. adibidea. Esaera zahar bat interpretatu. «Egiak eta olioak beti gainera».

Ebazpena: Olioa urarekin nahasten denean beti gainean geratzen da; esaerak dio egiarekin ere hala gertatzen dela: ezkutatu nahi izan arren, azkenean agerian geratzen da. Esaldi laburra eta irudi batean oinarritua da, gogoratzeko erraza, ahozko testuetan ohikoa den bezala.

3. adibidea. Ahozko ezaugarriak aurkitu. Herri-kanta askotan bertso-lerro bera errepikatzen da ahapaldi bakoitzaren amaieran (leloa).

Ebazpena: Leloak bi funtzio ditu: kantaria gogoratzen laguntzen du eta entzuleek elkarrekin kantatzeko aukera ematen du. Beraz, errepikapena memoriarako baliabidea eta parte-hartze kolektiborako tresna da aldi berean.

4. adibidea. Kondaira eta ipuina bereizi. Testua: «Anboto mendian, kobazulo batean, Mari bizi da. Artzainek diote ekaitzak hark bidaltzen dituela, eta haren aurrean ez dela inoiz gezurrik esan behar.»

Ebazpena: Testuak leku zehatz bat aipatzen du (Anboto), pertsonaia mitologiko bat (Mari) eta herriak sinesten zuen zerbait (ekaitzak bidaltzen dituela). Ez du «Behin batean» formularik eta ez du fikziozko istorio itxi bat kontatzen. Beraz, kondaira edo sineste bat da, ez ipuina. Gainera, arau moral bat transmititzen du: egia esatearen garrantzia.

Akats ohikoak

• Ahozko tradizioa iraganeko kontutzat hartzea. Gaur egun ere sortzen eta zabaltzen da: bertso-saioetan, jaietako kantetan edo familiako istorioetan.
• Bertsio bakarra «zuzena» dela pentsatzea. Ahozko testuetan aldaerak normalak dira; ez dago jatorrizko bertsio bakar eta finkorik.
• Kondaira eta ipuina nahastea. Kondaira leku edo pertsonaia jakin bati lotzen zaio eta egiazkotzat kontatzen zen; ipuina fikzio argia da.

Laburpena

• Ahozko tradizioa belaunaldiz belaunaldi ahoz igaro den kultura-ondarea da.
• Ezaugarriak: anonimotasuna, aldaerak, errepikapenak eta formula finkoak.
• Generoak: ipuinak, kondairak, kantak eta baladak, esaera zaharrak, igarkizunak eta bertsoak.
• Oihenart, Azkue eta Barandiaran bezalako ikertzaileek tradizio hori idatziz jaso zuten.
• Ahozko tradizioak hizkuntza, memoria eta balioak transmititzen ditu, eta horregatik identitate kolektiboaren oinarrietako bat da.

Ariketak