Perpaus konplexuak: nominalizazioa, kausatiboa, pasibo

Perpaus konplexuak: nominalizazioa, kausatiboa, pasiboa

Sarrera

Testu landuak idazteko, perpaus bakunak lotu eta elkarren barruan sartu behar ditugu. Ikasgai honetan hiru baliabide aztertuko ditugu: nominalizazioa (aditza izen bihurtzea), kausatiboa (norbaitek beste bati zerbait eginaraztea) eta pasiboa (ekintzaren egilea ezkutatzea edo bigarren mailan uztea). Hirurak dira ohikoak testu akademikoetan, kazetaritzan eta azterketetan. Ondo menderatzen badituzu, zure idazlanak aberatsagoak, zehatzagoak eta naturalagoak izango dira, eta gaztelaniatik itzultzean kalkoak saihestuko dituzu.

1. Nominalizazioa: -tzea / -tea

Aditzari -tzea edo -tea atzizkia gehituta, aditz-izena lortzen dugu, eta izen bat bezala deklinatzen da. Horrela, perpaus oso bat beste perpaus baten osagai bihurtzen da:

• Kirola egitea osasungarria da. (subjektua)
• Zinera joatea gustatzen zait. (NOR-NORI aditzarekin)
• Erretzeari utzi dio. (datiboa)
• Ikasteko etorri naiz. (helburua: -tzeko)
• Etxera iristean deituko dizut. (denbora: -tzean)
• Hondartzara bainatzera goaz. (norabidea: -tzera)

Testu akademikoetan nominalizazioa oso erabilgarria da ideiak laburtu eta modu formalean aurkezteko: Lan honen helburua hiriko hondakinen kudeaketa aztertzea da. Ura aurreztea guztion ardura da. Hala ere, gehiegi erabiltzeak testua astuntzen du; orekatu nominalizazioak eta aditz jokatuak.

Beste perpaus-mota bat osagarri jokatuak dira, aditz jokatuari -(e)la edo -(e)n gehituta: Badakit etorriko dela. (baiezpena) / Ez dakit etorriko den. (zalantza edo zeharkako galdera).

2. Kausatiboa: -arazi

Kausatiboak adierazten du norbaitek (eragileak) beste norbaiti ekintza bat eginarazten diola. Aditzari -arazi gehitzen zaio (errepikatu → errepikarazi, erori → erorarazi), eta argumentuak aldatu egiten dira:

• Oinarria iragangaitza bada (NOR), egilea NOR geratzen da eta eragilea NORK: Haurra erori da. → Txakurrak haurra erorarazi du.
• Oinarria iragankorra bada (NOR-NORK), egilea NORI bihurtzen da: Ikasleek lana errepikatu dute. → Irakasleak ikasleei lana errepikarazi die.

Kausatiboa eragin aditzarekin ere adieraz daiteke: Pailazoak haurrei barre eragin die.

Kausatiboa denbora eta modu guztietan joka daiteke, beste edozein aditz bezala: Entrenatzaileak jokalariei korrika eginarazten die (ohitura), bihar berriro korrika eginaraziko die (geroa). Kontuan izan laguntzailea beti aldatzen dela: argumentu berri bat (eragilea) gehitu dugunez, NOR saila NOR-NORK bihurtzen da, eta NOR-NORK saila NOR-NORI-NORK.

3. Pasiboa euskaraz

Euskarak ez du gaztelaniaren «ser + participio» bezalako pasibo berezirik. Egilea ezkutatu edo bigarren mailan utzi nahi denean, beste baliabide hauek erabiltzen dira. Testu-motaren arabera aukeratu behar da: albisteetan eta testu zientifikoetan egitura inpertsonala oso ohikoa da, egilea ez delako garrantzitsua edo ezezaguna delako; kontakizunetan, berriz, aktiboa nagusitzen da.

• Egitura inpertsonala (NOR laguntzailea, egilerik gabe): Etxea saldu da. (Se ha vendido la casa.) Hemen euskaraz hitz egiten da.
• Partizipioa + -a + izan (egoera edo ondorioa): Atea irekia dago. Liburu hau gaztelaniaz idatzia da.
• Aktiboa, egilea esaldi hasieran: «La novela fue escrita por Atxaga» → Atxagak idatzi zuen eleberria. Euskaraz forma hau da naturalena, eta «Atxagak idatzia izan zen» bezalako kalkoak saihestu behar dira.

Adibide ebatziak

1. adibidea. Lotu bi perpausak nominalizazioaren bidez: «Goiz jaikitzen naiz. Hori zaila egiten zait.»
Ebazpena: lehen perpausa aditz-izen bihurtu eta subjektu gisa jarri: Goiz jaikitzea zaila egiten zait.

2. adibidea. Bihurtu kausatibo: «Umeek barazkiak jan dituzte» (eragilea: amak).
Ebazpena: oinarria iragankorra da; beraz, egilea NORI bihurtzen da (umeei), eragilea NORK (amak) eta NOR berdina da (barazkiak). Laguntzailea: NOR-NORI-NORK, NOR plurala eta NORI plurala → Amak umeei barazkiak janarazi dizkie.

3. adibidea. Itzuli euskara naturalera: «El puente fue construido en 1890».
Ebazpena: egilea ez da aipatzen; egitura inpertsonala erabiliko dugu: Zubia 1890ean eraiki zen.

4. Ohiko akatsak eta aholkuak

• Aditz-izenak ez du pertsona- ezta denbora-markarik. Nork eta noiz argi utzi nahi denean, hobe da perpaus jokatua: Pozik nago atzo etorri zinelako.
• -(e)la baieztapenekin eta -(e)n zalantza edo galderekin: Uste dut arrazoia duzula. Ez dakit arrazoia duzun.
• Kausatiboan, ez ahaztu NORI argumentua laguntzailean: Ikasleei idatzarazi die, ez «idatzarazi du» (NORI pluralik gabe).
• Saihestu gaztelaniaren pasiboaren kalkoak («…-k idatzia izan zen»); aukeratu aktiboa edo egitura inpertsonala.

4. adibidea. Bihurtu perpaus bakarrera osagarri jokatu baten bidez: «Bihar azterketa dago. Irakasleak esan digu.»
Ebazpena: Irakasleak esan digu bihar azterketa dagoela. (-(e)la, informazioa baieztatzen delako).

5. adibidea. Identifikatu baliabideak: «Ikastolak ikasleei ingurumenari buruzko txostenak idatzarazi dizkie, eta txosten horiek liburutegian erakutsi dira.»
Ebazpena: idatzarazi dizkie kausatiboa da (eragilea: ikastolak; egilea: ikasleei; NOR: txostenak, plurala); erakutsi dira egitura inpertsonala da, ez baita esaten nork erakutsi dituen.

Laburpena

• Nominalizazioa: -tzea/-tea (eta -tzeko, -tzean, -tzera...); osagarri jokatuak: -(e)la / -(e)n.
• Kausatiboa: -arazi edo eragin; egilea NOR edo NORI bihurtzen da.
• Pasiboa: egitura inpertsonala (saldu da), partizipioa + -a, edo aktiboa.

Ariketak