Antzerkia eta zinema euskaraz

Antzerkia eta zinema euskaraz

Antzerkia eta zinema istorioak kontatzeko bi modu dira, baina ez dira berdinak: antzerkia zuzenean gertatzen da, ikusleen aurrean, eta zinema grabatu eta muntatu egiten da pantailan ikusteko. Ikasgai honetan bi arte horien oinarrizko ezaugarriak eta hiztegia ikasiko ditugu, eta euskarazko antzerkiaren eta zinemaren adibide nagusi batzuk ezagutuko ditugu.

1. Antzerkia: testu dramatikoa

Testu dramatikoa agertoki batean antzezteko idatzitako testua da. Ez dago narratzailerik: istorioa pertsonaien hitzen eta ekintzen bidez aurrera doa. Bi zati ditu:

• Elkarrizketak: pertsonaiek esaten dutena. Pertsonaia baten izena agertzen da, eta ondoren haren hitzak. Pertsonaia bakarra bere buruarekin ari bada, bakarrizketa da.
• Akotazioak (oharrak): parentesi artean edo letra etzanez, agertokia, pertsonaien mugimenduak, keinuak, argiak edo soinuak adierazten dituzte. Ikusleak ez ditu entzuten; zuzendariarentzat eta aktoreentzat dira.

Antzezlana ekitalditan banatzen da, eta ekitaldi bakoitza agerralditan (eszenatan): pertsonaia bat sartzen edo irteten den bakoitzean agerraldi berri bat hasten da.

Antzezpenaren elementuak: zuzendaria, aktoreak, agertokia eta eszenografia, jantziak, argiztapena, soinua eta, jakina, ikusleak.

2. Euskal antzerki tradizionala

• Pastorala: Zuberoako herri-antzerkia. Herri bateko biztanleek antolatu eta antzezten dute, aire zabalean, bertsotan kantatuz eta dantzatuz. Gai historikoak edo kondaira-gaiak lantzen ditu, eta ia urtero herri batek prestatzen du.
• Maskarada: Zuberoako inauteri-antzerkia, dantzaz eta pertsonaia tipikoz (gorriak eta beltzak) osatua.

XX. mendearen hasieran, Donostian, euskarazko antzerki modernoa sustatzeko ahalegin handiak egin ziren, eta komediak eta antzezlan laburrak idatzi eta antzeztu ziren herriz herri. Gaur egun, euskarazko antzerki-konpainia profesional ugari daude, eta ikastetxeetan ere antzerki-taldeak ohikoak dira. Antzezlan berriak ez ezik, beste hizkuntzetako obra klasikoen itzulpenak ere antzezten dira euskaraz.

Antzerki-generoak

• Tragedia: pertsonaia nagusiak bere patuaren aurka borrokatzen du eta amaiera zorigaiztokoa da.
• Komedia: egoera barregarriak eta amaiera zoriontsua; gizartearen akatsak ere salatzen ditu umorearen bidez.
• Drama: tragedia eta komedia nahasten ditu, eguneroko bizitzako gatazkak aurkeztuz.

3. Zinema: hizkuntza propioa

Zinemak bere hizkuntza du. Oinarrizko kontzeptuak:

• Gidoia: filmaren testua; eszenak, elkarrizketak eta ekintzak deskribatzen ditu.
• Planoa: kamerak etenik gabe grabatzen duen zatia. Mota batzuk: plano orokorra (lekua osorik), plano ertaina (pertsonaia gerritik gora), lehen planoa (aurpegia, emozioak erakusteko) eta plano xehea (objektu edo xehetasun bat).
• Eszena eta sekuentzia: leku eta denbora berean gertatzen diren planoen multzoa da eszena; zentzu-unitate bat osatzen duten eszenen multzoa, sekuentzia.
• Muntaketa: planoak hautatu eta ordenatzea istorioa kontatzeko.
• Zuzendaria, ekoizlea, soinu-banda, azpitituluak eta bikoizketa (jatorrizko ahotsak beste hizkuntza batean grabatutakoekin ordeztea).

4. Euskarazko zinema: adibide batzuk

Azken hamarkadetan euskarazko zinemak indar handia hartu du, eta nazioarteko sariak ere jaso ditu:

• Loreak (2014), Jon Garañok eta Jose Mari Goenagak zuzendua: Espainiak Oscar sarietarako hautagai gisa aurkeztu zuen lehen euskarazko filma izan zen.
• Handia (2017), Aitor Arregik eta Jon Garañok zuzendua: Altzoko Handiaren istorioan oinarritua, 10 Goya sari irabazi zituen 2018an.
• Amama (2015), Asier Altunarena: baserri bateko belaunaldien arteko gatazka kontatzen du.
• 20.000 espezie erle (2023), Estibaliz Urresolarena: Sofía Otero aktore gazteak antzezpen nagusi onenaren Zilarrezko Hartza irabazi zuen Berlingo Zinemaldian.

Donostiako Zinemaldian ere badago euskal zinemarentzako sari berezi bat (Irizar saria). Gainera, euskarazko telebistak (ETB) eta plataformek euskarazko filmak, telesailak eta bikoizketak eskaintzen dituzte.

Antzerkitik zinemara: antzekotasunak eta desberdintasunak

Biek istorio bat kontatzen dute pertsonaien bidez, eta biek behar dute gidoi edo testu bat, zuzendari bat eta aktoreak. Baina antzerkian ikusleak beti distantzia berean ikusten du agertokia, eta emanaldi bakoitza desberdina da; zineman, aldiz, kamerak erabakitzen du zer ikusten dugun eta zein hurbiletik, eta filma berdin-berdina da behin eta berriz ikusten dugunean. Horregatik, antzerkian ahotsa eta gorputza dira tresna nagusiak, eta zineman, berriz, irudia eta muntaketa.

Adibide ebatzia 1: akotazioak eta elkarrizketak bereizten

MIREN: (Leihotik begiratuz, urduri) Ez da etorri oraindik...
JON: (Sartzen da, bustita) Barkatu, autobusa galdu dut.

Ebazpena: Parentesi artekoak akotazioak dira: «Leihotik begiratuz, urduri», «Sartzen da, bustita». Gainerakoa elkarrizketa da. Jon sartzen denean, agerraldi berri bat hasten da.

Adibide ebatzia 2: plano mota identifikatzen

Gidoiko oharra: «Kamerak Mirenen begiak bakarrik erakusten ditu; malko bat erortzen zaio.»

Ebazpena: Aurpegiaren zati bat bakarrik erakusten du, emozio bat azpimarratzeko; beraz, lehen planoa da (oso hurbilekoa denez, lehen-lehen plano ere dei daiteke).

Gogoratu

Antzerkian, istorioa elkarrizketen eta akotazioen bidez idazten da eta zuzenean antzezten da. Zineman, gidoia, planoak eta muntaketa dira oinarria. Euskal kulturak bietan du tradizioa (pastorala, maskarada) eta gaur egungo sorkuntza oparoa. Euskarazko antzezlan bat ikustera joatea edo euskarazko film bat azpitituluekin ikustea hizkuntza lantzeko modu ona ere bada.

Ariketak