Semantika: sinonimia, antonimia, polisemia, homonimia

Sarrera

Semantika hitzen eta esaldien esanahia aztertzen duen hizkuntzalaritzaren atala da. Hitzak ez daude bakarrik: beste hitz batzuekin harremanak dituzte. Batzuek antzeko esanahia dute, beste batzuek kontrakoa, eta batzuetan hitz batek esanahi bat baino gehiago ditu. Ikasgai honetan lau harreman semantiko nagusiak ikasiko dituzu: sinonimia, antonimia, polisemia eta homonimia. Ezagutzen badituzu, hiztegi aberatsagoa izango duzu eta testuak hobeto ulertu eta idatziko dituzu.

Azalpena

1. Sinonimia

Bi hitz edo gehiago sinonimoak dira forma desberdina eta esanahi bera edo oso antzekoa dutenean: haur / ume, ospitale / erietxe, eskola / ikastetxe, garbitu / ikuzi, hasi / abiatu.

• Sinonimia osoa: edozein testuingurutan ordezka daitezke (oso gutxitan gertatzen da).
• Sinonimia partziala: testuinguru batzuetan bakarrik ordezka daitezke. Garbitu eta ikuzi sinonimoak dira arropaz ari garenean («arropa garbitu / ikuzi»), baina ez esaten dugunean «izena garbitu» (ospea berreskuratu).

Sinonimoak oso erabilgarriak dira testuetan hitz bera behin eta berriz ez errepikatzeko.

2. Antonimia

Bi hitz antonimoak dira kontrako esanahia dutenean. Hiru mota bereizten dira:

• Graduzkoak: tarteko mailak daude: bero / hotz (tartean epel), handi / txiki, zahar / gazte. Bata ukatzeak ez du bestea esan nahi: «ez dago beroa» ez da «hotza dago».
• Osagarriak: ez dago tarteko mailarik; bata ukatzeak bestea esan nahi du: bizirik / hilik, piztuta / itzalita, egia / gezurra.
• Alderantzizkoak: harreman bera bi ikuspuntutatik adierazten dute; batak bestea eskatzen du: erosi / saldu, eman / hartu, irakasle / ikasle, guraso / seme-alaba.

Antonimoak aurrizki edo atzizkien bidez ere sor daitezke: berdin / desberdin, egin / desegin, zentzudun / zentzugabe, jakintsu / ezjakin.

3. Polisemia

Hitz bat polisemikoa da esanahi bat baino gehiago dituenean, eta esanahi horiek elkarrekin lotuta daudenean (jatorri bera dute, edo esanahi batetik bestera irudizko erabileraz iritsi gara):

• Begi: gorputzeko atala; orratzaren zuloa («orratzaren begia»); zubiaren arkua («zubiaren begiak»).
• Orri: zuhaitzaren hostoa; liburuaren edo paperaren orria. Biak meheak eta lauak dira.
• Buru: gorputzeko atala; talde baten arduraduna («taldeburua»); zerbaiten muturra («kalearen burua»).
• Sare: arrantzarako sarea; ordenagailuen sarea; garraio-sarea.

Hiztegietan, hitz polisemiko batek sarrera bakarra du, adiera zenbakituekin (1, 2, 3...).

4. Homonimia

Bi hitz homonimoak dira forma bera dutenean, baina esanahiak ez daudenean lotuta: jatorri desberdineko bi hitz dira, kasualitatez berdin idazten edo ahoskatzen direnak.

• Zuri: kolorea («elur zuria») / zu izenordaina + -ri datiboa («Zuri eman dizut liburua»).
• Mina: min + -a («hortzeko mina») / lehergailu mota bat («mina antipertsonala»), beste hizkuntza batetik hartutako hitza.

Hiztegietan, homonimoek sarrera bereiziak dituzte (askotan 1 eta 2 zenbakiekin: mina¹, mina²).

5. Nola bereizi polisemia eta homonimia?

Galdetu zeure buruari: bi esanahien artean ba al dago loturarik? Baldin badago (forma, funtzioa, irudia...), polisemia da. Ez badago, eta hitzaren jatorria desberdina bada, homonimia da. Zalantzarik baduzu, begiratu hiztegian sarrera bakarra ala bi dauden.

6. Beste bi harreman: hiperonimia eta hiponimia

Hiperonimoa esanahi orokorra duen hitza da (fruta), eta hiponimoak haren barruan sartzen diren hitz zehatzagoak (sagarra, udarea, mahatsa). Testuetan errepikapenak saihesteko ere erabilgarriak dira.

Adibide ebatziak

1. adibidea

Esaldiak: «Liburuaren lehen orria urratuta dago» eta «Udazkenean zuhaitzek orriak galtzen dituzte».

Ebazpena: Orri hitzak bi esanahi ditu, baina lotuta daude (biak gauza mehe eta lauak dira): polisemia.

2. adibidea

Bikoteak: a) handi / txiki; b) eman / hartu; c) bizirik / hilik.

Ebazpena: a) graduzkoak (tartean «ertaina»); b) alderantzizkoak (norbaitek ematen badu, beste batek hartzen du); c) osagarriak (ez dago tarteko aukerarik).

3. adibidea

Testua: «Haurrak parkera joan dira. Haurrak oso pozik daude, haurrek opor-eguna baitute.» Hobetu sinonimoekin eta izenordainekin.

Ebazpena: «Haurrak parkera joan dira. Umeak oso pozik daude, opor-eguna baitute.»

4. adibidea: hiztegia erabili

Galdera: Hiztegian buru hitzak sarrera bakarra du, hainbat adierarekin. Mina hitzak, berriz, bi sarrera ditu. Zer esan nahi du horrek?

Ebazpena: Buru polisemikoa da: adiera guztiak lotuta daude (gorputzaren goiko aldea → taldearen goiko aldea, arduraduna → zerbaiten muturra). Mina hitzarekin, berriz, bi hitz desberdin daude: bata min izenetik dator, eta bestea beste hizkuntza batetik hartu da; beraz, homonimoak dira.

Testuak aberasteko aholkuak

• Hitz bat errepikatzen ari zarela ohartzen bazara, bilatu sinonimo bat sinonimoen hiztegian, baina egiaztatu testuinguru horretan balio duela.
• Antonimoak erabil ditzakezu kontrasteak sortzeko: «Hiria zaratatsua da; herria, isila».
• Hitz polisemikoak ulertzeko, begiratu testuingurua: «Sarean aurkitu dut» (Internet) / «Sarean arrain asko zegoen» (arrantza).
• Hiperonimoak erabil ditzakezu laburtzeko: «sagarrak, udareak eta mahatsak» → «fruta».

Ariketak

Laburpena

• Sinonimia: forma desberdina, esanahi bera edo antzekoa (haur / ume).
• Antonimia: kontrako esanahia; graduzkoa, osagarria edo alderantzizkoa.
• Polisemia: hitz batek esanahi lotuak ditu (begi, orri, buru).
• Homonimia: forma bera, esanahi ez-lotuak eta jatorri desberdina (zuri, mina).