Hitz-eraketa: eratorpena, elkarketa, maileguak

Sarrera

Hizkuntza batek hitz berriak behar ditu etengabe: asmakizun berriak, ideia berriak eta beste kultura batzuetatik datozen gauzak izendatzeko. Euskarak hiru bide nagusi ditu hitz berriak sortzeko: eratorpena, elkarketa (hitz elkartuak) eta maileguak. Ikasgai honetan hiru prozedura horiek ezagutuko dituzu, eta hitz bat nola sortu den aztertzen ikasiko duzu. Horrela, hiztegia aberastuko duzu eta hitz ezezagunen esanahia asmatzeko gai izango zara.

Azalpena

1. Eratorpena

Eratorpena hitz bati atzizki edo aurrizki bat gehituz hitz berria sortzea da. Atzizkia hitzaren amaieran jartzen da, eta aurrizkia hasieran. Euskaraz atzizkiak askoz ugariagoak dira.

• -tasun: kalitatea edo egoera adierazten du: on → ontasun, lagun → laguntasun, eder → edertasun.
• -keria: zentzu negatiboa du askotan: zikin → zikinkeria, alfer → alferkeria.
• -garri: zerbait eragiten duena: harritu → harrigarri, beldur → beldurgarri.
• -tegi / -degi: lekua: liburu → liburutegi, hitz → hiztegi.
• -zale: zerbaiten zalea dena: mendi → mendizale, kirol → kirolzale.
• -dun: zerbait duena: diru → dirudun, bizar → bizardun.
• -le / -ari: egilea edo lanbidea: ikasi → ikasle, irakatsi → irakasle, dantza → dantzari.
• Aurrizkiak: ez- (ezjakin), des- (desberdin, desegin), berr- (berrerabili, berrargitaratu).

Kontuan hartu batzuetan hitzaren forma pixka bat aldatzen dela: hitz + -tegi → hiztegi (tz + t → zt).

2. Elkarketa

Elkarketa bi hitz edo gehiago elkartuz hitz berria sortzea da. Hitz elkartuak hiru eratara idatz daitezke:

• Loturik: sagar + ardo → sagardo; itsaso + ontzi → itsasontzi; eguzki + lore → eguzkilore.
• Marratxoz: aita-amak, zuri-beltz, hitz-eraketa.
• Bananduta: lan baldintzak, kirol jantziak.

Elkarketan lehen osagaiak forma laburtua izan dezake: itsaso → itsas- (itsasontzi, itsasargi), sagar + ardo → sagardo. Hitz elkartu askotan, bigarren osagaia da nukleoa (zer den adierazten du) eta lehenengoak zehazten du: itsasontzi «ontzi» mota bat da.

3. Maileguak

Mailegua beste hizkuntza batetik hartutako hitza da. Euskarak historian zehar hizkuntza askorekin izan du harremana, eta horien hitzak hartu ditu:

• Latinetik (antzinako maileguak): liburu (librum), errege (regem), bake (pacem), eliza (ecclesia). Mailegu zahar hauek euskararen soinuetara egokitu ziren, eta gaur egun euskal hitz arruntak dira.
• Erromantzeetatik (gaztelania, frantsesa, gaskoia): kale, kafe, telebista.
• Ingelesetik (mailegu berriak, batez ere teknologian eta kiroletan): futbol, interneta.

Mailegu bat hartzean, euskal ortografiara egokitzen da normalean: televisión → telebista, café → kafe. Euskaltzaindiak eta hiztegi arauemaileek erabakitzen dute zein forma den estandarra.

Adibideak

1. adibidea: hitzak aztertzea.

• mendizale = mendi + -zale → eratorpena (atzizkia). Esanahia: mendia maite duena.
• itsasontzi = itsas(o) + ontzi → elkarketa (bi hitz). Esanahia: itsasoan ibiltzeko ontzia.
• desberdin = des- + berdin → eratorpena (aurrizkia). Esanahia: berdina ez dena.
• bake → latineko pacem hitzetik → mailegua.

2. adibidea: hitz berriak sortzea. «Euskara» hitzetik abiatuta hitz-familia bat sor daiteke: euskaldun (euskal + -dun: euskara duena, euskaraz dakiena), euskalzale (euskal + -zale: euskararen zalea), euskaltegi (euskal + -tegi: euskara ikasteko lekua). Ikusten duzunez, atzizki bakoitzak esanahi berri bat ematen dio oinarriari.

3. adibidea: hitz ezezagun baten esanahia asmatzea. Testu batean «ezikusia» hitza aurkitu duzu, eta ez dakizu zer den. Zatitu dezagun: ez- aurrizkia (ezeztapena) + ikusi aditza (+ -a). Beraz, «ikusi ez dena» edo «ikusi nahi ez dena» da: «ezikusiarena egin» esaten dugu zerbait ikusi ez bagenu bezala jokatzen dugunean. Beste adibide bat: «lotsagarri» = lotsa + -garri → lotsa eragiten duena. Eta «ikastetxe» = ikas(i) + etxe → hitz elkartua: ikasteko etxea. Hitzen osagaiak ezagutzeak hiztegirik gabe ere esanahia asmatzen laguntzen digu.

Laburpena

• Eratorpena: oinarria + atzizkia edo aurrizkia (-tasun, -keria, -garri, -tegi, -zale, -dun, -le, -ari; ez-, des-, berr-).
• Elkarketa: bi hitz edo gehiago elkartuta; loturik (sagardo), marratxoz (aita-amak) edo bananduta (lan baldintzak).
• Maileguak: beste hizkuntzetatik hartutako hitzak (latina, erromantzeak, ingelesa), euskal ortografiara egokituak.
• Hitz baten osagaiak aztertzeak haren esanahia ulertzen laguntzen du.

Akats ohikoak

• Eratorria eta elkartua nahastea. Atzizkia (-tegi) ez da hitz osoa; beraz, liburutegi eratorria da, ez elkartua.
• Hitz elkartuak gaizki idaztea. Kontsultatu Euskaltzaindiaren hiztegia: itsasontzi (loturik), aita-amak (marratxoz).
• Atzizkiaren esanahia ez kontuan hartzea. -keria atzizkiak zentzu txarra du askotan: umekeria, zikinkeria.
• Mailegu egokitu gabeak erabiltzea euskal forma estandarra dagoenean: telebista, ez «televisión».
• Hitz bat «arrotza» delako baztertzea. Latinezko mailegu asko (liburu, bake) aspaldiko euskal hitzak dira.

Ariketak