Estás viendo el contenido de esta lección en modo lectura. Los ejercicios no se corrigen aquí — accede con una cuenta gratuita para practicar con corrección automática y guardar tu progreso.
Sarrera
Poesian hitzek ez dute informazioa ematen bakarrik: soinuz, erritmoz eta irudiz jolasten dute sentimenduak eta ideiak modu berezian adierazteko. Euskal literaturak tradizio poetiko aberatsa du, ahozko bertsolaritzatik hasi eta Lizardi, Lauaxeta, Gabriel Aresti edo Xabier Leteren poesia idatziraino. Ikasgai honetan poesiaren baliabideak ezagutu eta zure poemak sortzeko erabiltzen ikasiko duzu.
Azalpena
1. Poemaren egitura
Bertsoa edo lerroa: poemaren lerro bakoitza.
Ahapaldia (estrofa): bertso-multzoa.
Neurria: bertso bakoitzaren silaba kopurua.
Errima: bertsoen amaierako soinuen errepikapena. Kontsonantea da amaierako bokalak eta kontsonanteak berdinak direnean (etxean / kalean: -ean); asonantea, bokalak bakarrik berdinak direnean (mendia / argia).
Bertso librea: neurririk eta errimarik gabekoa. Poesia modernoan oso ohikoa da.
2. Bertsolaritzako neurri ezagunak
Zortziko txikia: zortzi lerro, 7 eta 6 silabakoak txandaka; lerro bikoitiek (6 silabakoek) errimatzen dute.
Zortziko handia (nagusia): zortzi lerro, 10 eta 8 silabakoak txandaka; lerro bikoitiek errimatzen dute.
Hamarreko txikia eta handia: zortzikoen antzekoak, baina hamar lerrokoak.
Bertsolariek bat-batean abesten dituzte bertsoak, doinu jakin batean, eta gai bat ematen zaie askotan.
3. Baliabide estilistikoak
Esanahiarekin lotutakoak:
Konparazioa: bi gauza alderatzen dira lokailu baten bidez (bezala, bezain, -en antzera): «Zure begiak izarrak bezain distiratsuak».
Metafora: gauza bat beste baten izenarekin aipatzen da, lokailurik gabe: «Zure begiak bi izar dira».
Pertsonifikazioa: gizakien ezaugarriak ematen zaizkie animalia, gauza edo ideiei: «Haizeak kantatzen du leihoan».
Hiperbolea: gehiegikeria: «Mila aldiz esan dizut».
Antitesia: kontrako ideiak elkarren ondoan: «Gaua zure begietan, eguna zure ahotsean».
Sinbolo: irudi batek ideia abstraktu bat ordezkatzen du: txoria = askatasuna (Joxean Artzeren «Txoria txori» olerkian, Mikel Laboak abestua).
Soinuarekin eta egiturarekin lotutakoak:
Anafora: hitz bera bertso batzuen hasieran errepikatzea: «Zure eskuak... / Zure begiak... / Zure ahotsa...».
Aliterazioa: soinu bera behin eta berriz errepikatzea efektu bat lortzeko: «Txirristak txistuka, txoriak txio-txio».
Paralelismoa: egitura sintaktiko bera errepikatzea: «Mendian haritza, hondartzan harea».
4. Poema bat sortzeko urratsak
Gaia aukeratu eta horri lotutako sentimendu bat zehaztu (adibidez, itsasoa eta herrimina).
Irudiak bildu: zer ikusten, entzuten, usaintzen duzu? Idatzi hitz-zerrenda bat.
Baliabideak aukeratu: metafora bat, pertsonifikazio bat, anafora bat...
Forma erabaki: bertso librea ala neurria eta errima (adibidez, zortziko txikia).
Zuzendu eta irakurri ozen: erritmoa entzun eta hitz soberakinak kendu.
Adibide ebatziak
1. adibidea: baliabideak identifikatu
Bertsoak: «Itsasoa da nire ama, / itsasoak nau sehaskatzen, / itsasoak dit kanta zahar bat / gauero belarrira esaten.»
Ebazpena:
«Itsasoa da nire ama»: metafora (lokailurik gabe, itsasoa = ama).
Ebazpena: «goizean», «kalean» eta «etxean» hitzek -ean amaiera dute: errima kontsonantea. «Mendira» hitzak -ira du: ez du haiekin errimatzen.
4. adibidea: poema labur bat sortu
Gaia: udazkena. Baliabideak: pertsonifikazioa, anafora eta metafora. Forma: bertso librea.
Emaitza:
Udazkenak atea jo du goizean,
udazkenak hostoak margotu ditu,
udazkenak isiltasuna ekarri du kalera.
Hosto horiak, urrezko txanponak,
lurrera erori dira isilean.
Zuhaitzak biluzik geratu dira, zain.
Azterketa: «Udazkenak... / udazkenak... / udazkenak...»: anafora. Udazkenak atea jotzen du eta hostoak margotzen ditu: pertsonifikazioa. Zuhaitzak «biluzik» eta «zain» daude: berriz ere pertsonifikazioa. Hostoak «urrezko txanponak» dira, lokailurik gabe: metafora (kolorea eta forma).
Ebazpena: Lehen bertsoan tx soinua errepikatzen da (txistuka, txantxangorria): aliterazioa, txoriaren txioa imitatzen duena. Bigarrenean egitura bera bi aldiz agertzen da (leku-izena + izena): paralelismoa.
Euskal poeta eta liburu batzuk
Lauaxeta (Esteban Urkiaga): Bide barrijak (1931).
Lizardi (Jose Maria Agirre): Biotz-begietan (1932); naturaren irudiak eta sentimendu sakonak.
Bitoriano Gandiaga:Elorri (1962).
Gabriel Aresti:Harri eta herri (1964); poesia soziala, hizkera argi eta zuzenarekin.
Akats ohikoak poesia idaztean
Errima lortzeko esanahirik gabeko hitzak sartzea.
Baliabide gehiegi pilatzea: bakoitzak funtzio bat izan behar du.
Topikoak bakarrik erabiltzea («bihotza apurtuta», «izarrak bezala»): saiatu irudi berriak bilatzen.
Ozen ez irakurtzea: erritmoa belarriz zuzentzen da.
Ariketak
«Ilargiak leihotik begiratzen dit, isil-isilik.» Zein baliabide nagusitzen da?
Zein da konparazioaren eta metaforaren arteko aldea?
Zortziko txikian, zenbat silaba dituzte lerroek?
«Milaka urte itxaron dizut ate honen aurrean.» Zein baliabide da?
Laburpena
Poemaren osagaiak: bertsoa, ahapaldia, neurria eta errima (kontsonantea edo asonantea).
Bertsolaritzan: zortziko txikia (7/6), zortziko handia (10/8), hamarrekoak.