Narrazioa: teknikak eta generoak

Sarrera

Narrazioa gertaera batzuk, denbora eta leku jakin batean pertsonaia batzuei gertatzen zaizkienak, kontatzen dituen testua da. Ipuinak, eleberriak, kondairak eta baita lagun bati atzo gertatu zitzaigun pasadizoa ere narrazioak dira. Ikasgai honetan narrazioaren osagaiak, narratzaile motak, denboraren tratamendua eta genero narratibo nagusiak ikasiko dituzu, zure kontakizunak idazteko tresna gisa.

Azalpena

1. Narrazioaren osagaiak

• Narratzailea: istorioa kontatzen duen ahotsa. Ez da egilea bera: egileak sortzen du narratzailea.
• Pertsonaiak: ekintzak egiten dituztenak. Protagonista nagusia da; antagonista haren aurka dagoena; bigarren mailako pertsonaiek laguntzen dute.
• Ekintza: gertatzen diren gertaeren segida.
• Denbora: noiz gertatzen den eta zenbat irauten duen.
• Espazioa: non gertatzen den (herri bat, etxe bat, itsasontzi bat...).

2. Narratzaile motak

• Lehen pertsonako narratzailea: istorioaren barruan dago. Protagonista izan daiteke («Goizean esnatu nintzenean...») edo lekukoa, beste bati gertatutakoa kontatzen duena.
• Hirugarren pertsonako narratzaile orojakilea: istoriotik kanpo dago eta dena daki, baita pertsonaien pentsamenduak eta sentimenduak ere («Mirenek ez zuen inori esan, baina beldur zen»).
• Hirugarren pertsonako narratzaile objektiboa (kamera-narratzailea): ikusten eta entzuten dena bakarrik kontatzen du, kamera bat balitz bezala, pertsonaien barnean sartu gabe.
• Bigarren pertsonako narratzailea: gutxiago erabiltzen da; pertsonaiari «zu» esanez kontatzen dio («Atea ireki duzu eta inor ez dago»).

3. Egitura eta denbora

Egitura klasikoa hiru zatitan banatzen da: hasiera (pertsonaiak eta egoera aurkezten dira), korapiloa (arazoa sortu eta gatazka handitzen da) eta amaiera (arazoa konpontzen da edo ez). Baina idazleek teknika ugari erabiltzen dituzte ordena hori aldatzeko:

• Kontakizun lineala: gertaerak gertatu ziren ordenan kontatzen dira.
• In medias res: istorioa erdian hasten da, ekintzaren erdian, eta gero azaltzen da lehenago gertatutakoa.
• Atzera-begirada edo analepsia (flashbacka): iraganeko gertaera bat kontatzeko atzera egiten da.
• Aurrera-begirada edo prolepsia: etorkizunean gertatuko dena aurreratzen da («Urte asko geroago gogoratuko zuen egun hura»).
• Amaiera irekia: irakurleak erabaki behar du zer gertatzen den.

4. Pertsonaien hitzak: estilo zuzena eta zeharkakoa

• Estilo zuzena: pertsonaiaren hitzak bere horretan jasotzen dira, marratxoarekin edo komatxoekin: — Ez naiz joango — esan zuen Jonek.
• Estilo zeharkakoa: narratzaileak kontatzen ditu pertsonaiaren hitzak, mendeko perpaus baten bidez: Jonek esan zuen ez zela joango.

5. Genero narratiboak

• Ipuina: narrazio laburra, pertsonaia gutxi eta ekintza bakarra.
• Eleberria: narrazio luzea, pertsonaia eta gai ugari, gertaera-hari bat baino gehiago izan ditzake.
• Kondaira: leku edo pertsonaia erreal bati lotutako kontakizun tradizionala, elementu fantastikoekin (adibidez, Mariren kondairak).
• Mitoa: munduaren edo naturaren jatorria azaltzen duen kontakizun sakratua.
• Alegia: animaliak pertsonaia dituen kontakizun laburra, amaieran irakaspen edo morala duena.
• Kronika eta biografia: gertaera errealak edo pertsona baten bizitza kontatzen dituzte.

Adibide ebatziak

1. adibidea: narratzailea identifikatu

Testua: «Ane geltokira iritsi zen trena abiatu baino minutu bat lehenago. Ez zuen inori esan, baina bazekien ez zela inoiz itzuliko.»

Ebazpena: Hirugarren pertsonan dago («iritsi zen», «bazekien») eta narratzaileak Aneren pentsamenduak ezagutzen ditu («bazekien ez zela inoiz itzuliko»). Beraz, narratzaile orojakilea da. Objektiboa balitz, ezin izango luke jakin Anek zer zekien.

2. adibidea: estilo zuzenetik zeharkakora

Zuzena: — Bihar goiz etorriko naiz — esan zion amonak Peruri.

Ebazpena: Amonak Peruri esan zion biharamunean goiz etorriko zela.

Aldaketak: marratxoak desagertzen dira, «-(e)la» atzizkia duen mendeko perpausa sortzen da, lehen pertsona («naiz») hirugarren bihurtzen da («zela») eta «bihar» «biharamunean» bihurtzen da, kontakizuna iraganean dagoelako.

3. adibidea: generoa ezagutu

Testua: «Behin batean, inurri langile batek eta txitxarro alfer batek...». Amaieran: «Gaur lan egiten ez duenak bihar ez du jango».

Ebazpena: Animaliak dira pertsonaiak eta amaieran irakaspen bat dago: alegia da.

4. adibidea: teknika aldatu

Kontakizun lineala: «Jon goizean esnatu zen, gosaldu zuen, eskolara joan zen eta bidean txakur galdu bat aurkitu zuen.»

Ebazpena (in medias res): «Txakurrak dardarka begiratzen zion Joni, euripean. Ez zekien nondik atera zen. Ordu erdi lehenago, Jon lasai esnatu zen, ezer berezirik gertatuko ez zela pentsatuz...». Hasiera erakargarriagoa da: irakurlea ekintzaren erdian sartzen da eta jakin-mina pizten zaio.

Zure narrazioa idazteko gida

1. Erabaki nor izango den narratzailea eta mantendu testu osoan (ez aldatu pertsona arrazoirik gabe).
2. Aurkeztu pertsonaia nagusia ekintza baten bidez, ez ezaugarri-zerrenda baten bidez.
3. Sortu gatazka argi bat: zer nahi du pertsonaiak eta zerk eragozten dio?
4. Aukeratu egitura: lineala, in medias res edo atzera-begiradekin.
5. Erabili elkarrizketa laburrak, estilo zuzenean, pertsonaiak bizirik ager daitezen.
6. Zaindu denbora-lokailuak: lehenik, gero, bat-batean, bitartean, azkenean.
7. Berrirakurri: aditz-denborak koherenteak dira? (Iraganean hasi bada, iraganean jarraitu.)

Ariketak

Laburpena

• Osagaiak: narratzailea, pertsonaiak, ekintza, denbora eta espazioa.
• Narratzailea lehen, hirugarren (orojakilea edo objektiboa) edo bigarren pertsonan egon daiteke.
• Teknikak: kontakizun lineala, in medias res, analepsia, prolepsia eta amaiera irekia.
• Generoak: ipuina, eleberria, kondaira, mitoa, alegia, kronika eta biografia.