Diskurtso-mota eta intentzionalitatea

Sarrera

Hitz egiten edo idazten dugunean, beti dugu helburu bat: zerbait kontatzea, azaltzea, norbait konbentzitzea, zerbait eskatzea... Helburu horri intentzionalitatea (asmo komunikatiboa) deitzen zaio, eta asmo horren arabera antolatzen dugu testua: horrela sortzen dira diskurtso-motak edo testu-motak. Ikasgai honetan diskurtso-mota nagusiak ezagutuko dituzu eta testu baten asmoa nola antzeman ikasiko duzu.

Azalpena

1. Diskurtso-mota nagusiak

• Narratiboa: gertaerak denboran zehar kontatzen ditu. Asmoa: kontatzea. Ezaugarriak: iraganeko aditzak, denbora-lokailuak (lehenik, gero, azkenean), pertsonaiak. Adibideak: ipuina, berria, pasadizoa.
• Deskribatzailea: pertsona, leku, objektu edo egoera baten ezaugarriak aurkezten ditu. Asmoa: irudikatzea. Ezaugarriak: adjektiboak, konparazioak, leku-adierazpenak (ezkerrean, atzealdean). Adibideak: gida turistikoa, erretratua.
• Azalpenezkoa (expositiboa): gai bat modu argi eta objektiboan azaltzen du. Asmoa: informatzea eta ulertaraztea. Ezaugarriak: hiztegi zehatza, orainaldia, hirugarren pertsona, adibideak eta definizioak. Adibideak: testuliburua, entziklopedia.
• Argudiozkoa: iritzi bat (tesia) defendatzen du argudioen bidez. Asmoa: konbentzitzea. Ezaugarriak: iritzi-adierazpenak (nire ustez, argi dago), kausa- eta ondorio-lokailuak (izan ere, beraz), kontra-argudioak. Adibideak: iritzi-artikulua, eztabaida.
• Arauemailea (instrukziozkoa): zerbait nola egin behar den adierazten du. Asmoa: agintzea edo gidatzea. Ezaugarriak: agintera edo aditzoina (irakurri, nahastu), urratsak ordenan, zenbakiak. Adibideak: errezeta, erabiltzeko argibideak, araudia.
• Elkarrizketa (dialogikoa): bi hiztun edo gehiagoren arteko txandak. Adibideak: elkarrizketa kazetaritzakoa, antzerkia.

Testu gehienak mistoak dira: berri batek narrazioa eta deskribapena nahas ditzake, eta iritzi-artikulu batek azalpen-zatiak izan ditzake. Kasu horietan, nagusitzen den asmoari begiratzen zaio.

2. Hizkuntzaren funtzioak

Asmo komunikatiboa hizkuntzaren funtzioekin lotuta dago (Roman Jakobson hizkuntzalariaren sailkapena):

• Adierazkorra (emotiboa): igorlearen sentimenduak: «Zer pozik nagoen!».
• Apelatiboa (konatiboa): hartzailearengan eragitea: «Itxi atea, mesedez».
• Erreferentziala (informatiboa): errealitateari buruz informatzea: «Euskaltzaindia 1919an sortu zen».
• Fatikoa: kanala irekitzea edo mantentzea: «Entzuten didazu?», «Bai, bai...».
• Metalinguistikoa: hizkuntzaz hitz egitea: «Etxe izen arrunta da».
• Poetikoa: mezuaren forma bera nabarmentzea: poesia, esaera zaharrak, iragarkien leloak.

3. Asmo zuzena eta zeharkakoa

Batzuetan asmoa ez da hitzetan zuzenean agertzen. «Hotz handia egiten du hemen» esaldiak itxuraz informatu egiten du, baina leihoaren ondoan dagoenari esanda, eskaera zeharkakoa izan daiteke (leihoa ixteko). Testuingurua ezinbestekoa da benetako asmoa ulertzeko. Iragarkiek eta iritzi-testuek ere askotan ezkutatzen dute beren asmoa: informazio itxura dute, baina konbentzitu nahi dute.

Adibide ebatziak

1. adibidea

Testua: «Nahastu irina eta arrautzak ontzi batean. Ondoren, gehitu esnea pixkanaka eta irabiatu bost minutuz.»

Ebazpena: Aditzak aginteran edo aditzoinean daude (nahastu, gehitu, irabiatu) eta urratsak ordenan doaz: testu arauemailea. Asmoa: zerbait nola egin azaltzea (gidatzea). Funtzio nagusia: apelatiboa.

2. adibidea

Testua: «Nire ustez, ikastetxeetan ez litzateke mugikorrik onartu behar. Izan ere, arreta galtzen dugu eta, gainera, atsedenaldietan ez dugu elkarrekin hitz egiten.»

Ebazpena: Iritzi bat (tesia) eta bi argudio daude, eta iritzi-adierazpenak eta lokailuak agertzen dira (nire ustez, izan ere, gainera): testu argudiozkoa. Asmoa: konbentzitzea.

3. adibidea

Egoera: Ikaskide batek, zure motxilari begira, esaten dizu: «Hori bai, motxila polita! Ni neurea ahaztu zait, eta bihar mendira noa...».

Ebazpena: Hitzez, motxila goraipatzen du eta egoera kontatzen du; baina testuinguruak erakusten du benetako asmoa motxila uzteko eskaera zeharkakoa dela.

4. adibidea: testu mistoa

Testua: «Atzo, arratsaldeko seietan, sute bat piztu zen herriko lantegi batean. Suhiltzaileek bi ordu behar izan zituzten itzaltzeko. Lantegia zaharra zen eta ez zuen segurtasun-neurririk. Nire ustez, udalak lantegi zaharrak ikuskatu beharko lituzke, horrelakorik berriz gerta ez dadin.»

Ebazpena: Lehen bi esaldiak narratiboak dira (gertaerak denboran kontatzen dira: atzo, piztu zen, behar izan zituzten). Hirugarrena deskribatzailea da (lantegiaren ezaugarriak). Laugarrena argudiozkoa da (nire ustez, proposamena). Testu mistoa da: berri bat iritzi-iruzkin batekin amaitzen da.

5. adibidea: funtzioak identifikatu

Esaldiak: a) «Zer egun zoragarria!»; b) «Ekarri liburua bihar, mesedez»; c) «Bilbo Euskal Herriko hiririk handiena da»; d) «Mendi hitzak bi silaba ditu».

Ebazpena: a) adierazkorra (igorlearen poza); b) apelatiboa (hartzaileari eskatzen dio); c) erreferentziala (errealitateari buruzko informazioa); d) metalinguistikoa (hizkuntzaz ari da).

Testu baten asmoa aztertzeko urratsak

1. Nor da igorlea eta nori zuzentzen zaio? (kazetaria irakurleei, enpresa bat bezeroei...)
2. Non argitaratu da? (egunkariko iritzi-atala, iragarki bat, testuliburu bat...)
3. Zein dira hizkuntza-ezaugarriak? (aginterak, iritzi-adierazpenak, iraganeko aditzak, adjektiboak...)
4. Zer nahi du lortu? (informatu, konbentzitu, saldu, entretenitu, agindu)
5. Asmoa agerikoa ala ezkutukoa da?

Gogoratu: testu bera modu desberdinean irakur daiteke testuinguruaren arabera. Horregatik, irakurle kritikoak beti galdetzen dio bere buruari zer nahi duen testuak berarengandik.

Ariketak

Laburpena

• Intentzionalitatea testuaren asmo komunikatiboa da.
• Diskurtso-motak: narratiboa, deskribatzailea, azalpenezkoa, argudiozkoa, arauemailea eta elkarrizketa.
• Hizkuntzaren funtzioak: adierazkorra, apelatiboa, erreferentziala, fatikoa, metalinguistikoa eta poetikoa.
• Asmoa zeharkakoa izan daiteke: testuinguruak ematen digu benetako esanahia.