Komunikazio-egoera konplexuak eta erregistroak

Sarrera

Egunero hamaika egoeratan hitz egiten eta idazten dugu: lagunekin txateatzen dugu, irakasleari mezu elektroniko bat bidaltzen diogu, klasean ahozko aurkezpen bat egiten dugu edo udaletxera eskaera bat idazten dugu. Egoera bakoitzak hizkera mota bat eskatzen du. Ikasgai honetan ikasiko duzu komunikazio-egoera baten osagaiak aztertzen eta egoera bakoitzari dagokion erregistroa aukeratzen.

Azalpena

1. Komunikazio-egoeraren osagaiak

• Igorlea: mezua sortzen eta bidaltzen duena.
• Hartzailea: mezua jasotzen eta interpretatzen duena.
• Mezua: transmititzen den edukia.
• Kanala: mezuak bidaiatzeko erabiltzen duen bide fisikoa (airea, papera, pantaila...).
• Kodea: igorleak eta hartzaileak partekatzen duten zeinu-sistema (euskara, adibidez).
• Testuingurua: komunikazioa gertatzen den egoera: lekua, unea, solaskideen arteko harremana, helburua...

Komunikazio-egoera konplexua da osagai horietako batzuk ez direnean argiak edo bakunak: hartzaile asko eta desberdinak daudenean (hitzaldi bat, irrati-saio bat), kanala zeharkakoa denean (idatzizko kexa bat erakunde bati), igorleak helburu bat baino gehiago dituenean (informatu eta, aldi berean, konbentzitu) edo solaskideen arteko harremana hotza eta hierarkikoa denean.

2. Zer da erregistroa?

Erregistroa hiztunak egoera komunikatibora egokitzeko aukeratzen duen hizkera-modua da. Erregistroa aukeratzeko, lau galdera hauek egin behar ditugu:

• Norekin ari naiz? (konfiantzazko pertsona bat ala ezezaguna edo agintari bat)
• Zertaz ari naiz? (gai arrunta ala gai tekniko edo akademikoa)
• Zertarako? (informatzeko, eskatzeko, konbentzitzeko, entretenitzeko...)
• Nola? (ahoz ala idatziz, aurrez aurre ala urrutitik)

3. Erregistro nagusiak

• Erregistro jasoa edo formala: egoera ofizial eta akademikoetan erabiltzen da (eskaerak, txostenak, hitzaldiak). Euskara batua zaintzen da, hiztegi zehatza erabiltzen da, esaldiak osoak eta ondo antolatuak dira, eta hartzaileari begirunez zuzentzen zaio. Adibidez: «Jaun agurgarria: idazten dizut...».
• Erregistro estandarra: komunikabideetan, testuliburuetan eta egoera publiko arruntetan erabiltzen da. Zuzena eta argia da, baina ez da hain zurruna.
• Erregistro informala edo lagunartekoa: familian eta lagunartean erabiltzen da. Esaldi laburrak, esamoldeak, euskalkiko formak eta, batzuetan, hitanoa agertzen dira. Adibidez: «Aizu, zer moduz?».

4. Tratamenduak: zuka, hika eta berorika

Euskaraz, solaskideari zuzentzeko modu bat baino gehiago dago:

• Zuka: tratamendu orokorra eta estandarra. «Zu etorri zara».
• Hika (hitanoa): konfiantza handiko tratamendua. Bi forma ditu: toka, gizonezko bati zuzentzean («Badakik?»), eta noka, emakumezko bati zuzentzean («Badakin?»). Ez da egokia egoera formaletan.
• Berorika: errespetu handiko tratamendu zaharra («Berori etorri da»). Gaur egun gutxi erabiltzen da.

5. Erregistroa egokitzeko baliabideak

• Hiztegia: «lagundu» / «laguntza eskaini»; «kaixo» / «egun on, jaun-andreok».
• Agurrak eta amaierak: idazki formal batean «Agur bero bat» edo «Begirunez»; mezu informal batean «Ondo izan!» edo «Musu bat».
• Esaldien luzera eta antolaketa: testu formalean, lokailuak (lehenik, gainera, beraz) eta paragrafo argiak.
• Ahozko hizkeran: doinua, abiadura eta keinuak ere erregistroaren parte dira.

Garrantzitsua: erregistro bat ez da bestea baino «hobea». Hizkera egokia da egoerara egokitzen denean. Lagun bati erregistro oso formalean idaztea ere desegokia da.

Adibide ebatziak

1. adibidea: osagaiak identifikatu

Egoera: Ikastetxeko zuzendariak megafonia bidez jakinarazten du bihar ez dela klaserik izango, eta ikasleei eskatzen die ohar hori familiei helarazteko.

• Igorlea: zuzendaria.
• Hartzailea: ikasleak eta, haien bidez, familiak (hartzaile bikoitza: horregatik da egoera konplexua).
• Mezua: bihar ez dagoela klaserik.
• Kanala: megafonia (ahozkoa, urrutitik).
• Kodea: euskara.
• Testuingurua: ikastetxea, harreman hierarkikoa, helburua informatzea eta eskatzea.

Ondorioa: erregistro estandarra edo formala dagokio, argia eta zehatza.

2. adibidea: mezu bera bi erregistrotan

Lagun bati (informala): «Aizu, bihar ez dago klaserik! Goizean mendira goaz?»

Udaletxeko kiroldegiko arduradunari (formala): «Egun on. Ikastetxeko ikaslea naiz eta jakinarazi nahi dizut bihar ez dugula klaserik izango. Hori dela eta, kiroldegia goizeko 10:00etan erabiltzeko baimena eskatu nahi nuke. Eskerrik asko aldez aurretik. Agur bero bat.»

Zer aldatu da? Agurra («Aizu» / «Egun on»), igorlearen aurkezpena, esaldien luzera, eskaeraren modua («goaz?» / «eskatu nahi nuke») eta amaiera.

3. adibidea: akatsa zuzendu

Ikasle batek honela hasi du alkateari bidalitako gutuna: «Kaixo, alkate! Zer moduz? Begira, kexa bat daukat...». Erregistro informala da eta ez dagokio egoerari. Zuzenketa: «Alkate jauna / Alkate andrea: honen bidez jakinarazi nahi dizut kexa bat aurkeztu nahi dudala...».

4. adibidea: egoera konplexu bat aztertu

Egoera: Zure klaseak ikasturte amaierako bidaia antolatu nahi du eta zuk idatzi behar duzu, klasearen izenean, gurasoen elkarteari diru-laguntza eskatzeko mezua. Mezu hori irakurriko dute elkarteko arduradunek, eta, gero, bileran guraso guztiei irakurriko diete.

Ebazpena: Egoera konplexua da hiru arrazoirengatik: (1) igorlea ez zara zu bakarrik, klase osoa baizik, beraz, gu erabili behar da («eskatu nahi dugu»); (2) hartzaile bikoitza dago (arduradunak eta guraso guztiak); (3) helburu bikoitza dago: informatzea (zer bidaia, noiz, zenbat kostatzen den) eta konbentzitzea (zergatik merezi duen laguntzea). Horregatik, erregistro formala edo estandar zaindua aukeratu behar da, datu zehatzak eman, argudio onak antolatu (lehenik, gainera, azkenik) eta adeitasunez amaitu: «Zuen erantzunaren zain gelditzen gara. Agur bero bat, 3. DBHko B taldeko ikasleak».

Akats ohikoak

• Mezu formal batean hika erabiltzea edo lagunarteko esamoldeak sartzea («aizu», «motel»).
• Agurrik edo sinadurarik gabe idaztea, edo zein den igorlea ez esatea.
• Erregistroa testu erdian aldatzea: formal hasi eta informal amaitu.
• Lagunei idaztean, alderantziz, hain formal idaztea non mezua hotza eta arraroa geratzen den.

Ariketak

Laburpena

• Komunikazio-egoeraren osagaiak: igorlea, hartzailea, mezua, kanala, kodea eta testuingurua.
• Erregistroa egoerara egokitzeko aukeratzen dugun hizkera-modua da: jasoa, estandarra edo informala.
• Tratamenduak: zuka (orokorra), hika (toka/noka, konfiantzazkoa) eta berorika (errespetu handikoa).
• Hizkera egokia da egoerara egokitzen dena.