Mendeko perpausak: mota guztiak eta erabilera

Sarrera

Perpaus konposatua aditz bat baino gehiago dituen esaldia da. Perpausak elkarren mailan lot daitezke (juntadura: «Etxera joan naiz eta afaldu dut») edo bata bestearen menpe (menderakuntza: «Etxera iritsi naizenean, afaldu dut»). Bigarren kasuan, perpaus nagusi bat eta mendeko perpaus bat ditugu. Ikasgai honetan mendeko perpaus motak eta euskaraz nola eratzen diren ikasiko duzu.

Azalpena

Euskaraz, mendeko perpausak aditzari atzizki edo aurrizki bat erantsiz egiten dira gehienetan: -(e)la, -(e)n, -(e)lako, -(e)nean, ba-, bait-, -t(z)eko... Mendeko perpausak hiru talde handitan sailkatzen dira, perpaus nagusian betetzen duten funtzioaren arabera.

1. Perpaus osagarriak (substantiboak)

Izen baten lana egiten dute: subjektua edo osagarri zuzena izan daitezke.

• -(e)la: baieztapenak. «Esan dit bihar etorriko dela».
• -(e)n: zehar-galderak. «Ez dakit noiz etorriko den». «Galdetu dit ea etorriko naizen».
• -t(z)ea / -t(z)eko: aditz-izenarekin. «Gustatzen zait mendira joatea». «Esan didate isiltzeko».

2. Erlatibozko perpausak (adjektiboak)

Izen bati laguntzen diote, adjektibo baten antzera. Aditzari -(e)n atzizkia eransten zaio eta izenaren aurretik jartzen da:

• «Atzo erosi nuen liburua» (liburua = atzo erosi nuena).
• «Kalean ikusi genuen mutila nire lehengusua da».

3. Perpaus adberbialak (zirkunstantzialak)

Adberbio baten lana egiten dute: noiz, zergatik, zertarako, zein baldintzatan... adierazten dute.

• Denborazkoak: -(e)nean, -t(z)ean, -(e)netik, -(e)n bitartean, -(e)n arte. «Etxera iristean, deituko dizut». «Ikasten dudan bitartean, musika entzuten dut».
• Kausazkoak: -(e)lako, bait-, -(e)nez gero. «Ez naiz joan gaixorik nengoelako». «Ez naiz joan, gaixorik bainengoen».
• Helburuzkoak: -t(z)eko, -t(z)era, -(e)n (subjuntiboarekin). «Ingelesa ikasteko joan da Londresera». «Ogia erostera joan naiz».
• Baldintzazkoak: ba-. «Ikasten baduzu, gaindituko duzu». «Diru gehiago banu, bidaiatuko nuke».
• Kontzesiozkoak: -(e)n arren, nahiz eta, ba-...ere. «Nekatuta egon arren, lanera joan zen». «Nahiz eta euria egin, kalera irten gara». «Garestia bada ere, erosiko dut».
• Moduzkoak: -(e)n bezala, -(e)la. «Egin ezazu irakasleak esan duen bezala».
• Konparaziozkoak: -(e)n baino, -(e)n bezain. «Uste nuen baino errazagoa izan da».
• Ondoriozkoak: hain/hainbeste... non, -(e)nez. «Hain nekatuta nengoen, non sofan lo geratu nintzen».

4. Idazteko aholkuak

• Mendeko perpaus adberbiala nagusiaren aurretik doanean, komaz bereizten da: «Etxera iristean, deituko dizut».
• bait- aurrizkia aditzari lotuta idazten da eta aldaketak eragiten ditu: bait + du = baitu, bait + da = baita, bait + naiz = bainaiz, bait + gara = baikara.
• Ez nahastu -(e)lako (kausa: «etorri delako») eta -(e)la (osagarria: «esan du etorri dela»).

Adibide ebatziak

1. adibidea

Esaldia: «Euria ari zuelako, ez ginen hondartzara joan».

Ebazpena: Perpaus nagusia: «ez ginen hondartzara joan». Mendekoa: «euria ari zuelako». Atzizkia: -lako. Zergatik ez ginen joan galderari erantzuten dio: kausazko perpaus adberbiala.

2. adibidea

Esaldia: «Amak egin duen pastela goxo-goxoa dago».

Ebazpena: Mendekoa «amak egin duen» da; «pastela» izenari laguntzen dio (zein pastel? amak egin duena). Atzizkia: -n. Erlatibozko perpausa da.

3. adibidea

Esaldia: «Irakasleak galdetu digu ea etxeko lanak egin ditugun».

Ebazpena: Mendekoa «ea etxeko lanak egin ditugun» da eta «galdetu» aditzaren osagarri zuzena da (zer galdetu digu?). Zehar-galdera da, -n atzizkiarekin: perpaus osagarria.

4. adibidea: bi perpaus lotu

Bi perpaus: «Asko ikasi du. Azterketa gainditu du». Lotu kausazko perpaus batekin.

Ebazpena: «Asko ikasi duelako, azterketa gainditu du» edo «Azterketa gainditu du, asko ikasi baitu».

Akats ohikoak

• -(e)la eta -(e)lako nahastea: «Ez naiz joan gaixorik nagoela» okerra da; kausa adierazteko: «gaixorik nagoelako».
• Zehar-galderetan -(e)la erabiltzea: «Ez dakit noiz etorriko dela» okerra da; zuzena: «Ez dakit noiz etorriko den».
• bait- bereiz idaztea: «bait da» edo «baitda» okerrak dira; zuzena: baita.
• Komarik ez jartzea mendeko adberbiala aurretik doanean: «Etxera iristean deituko dizut» → «Etxera iristean, deituko dizut».

5. adibidea: perpausak sailkatu testu batean

Testua: «Amonak esan zigun gerra garaian gosea pasatu zutela. Bizi ziren etxea mendi-hegalean zegoen. Gaua iristean, kandela bat pizten zuten, argindarrik ez baitzuten.»

Ebazpena: «gerra garaian gosea pasatu zutela»: osagarria (-la; zer esan zigun?). «Bizi ziren (etxea)»: erlatiboa (-n; zein etxe?). «Gaua iristean»: denborazkoa (-tean; noiz?). «argindarrik ez baitzuten»: kausazkoa (bait-; zergatik?).

Laburpen-taula: galdera bat, perpaus mota bat

• Zer? → osagarria (-(e)la, -(e)n, -t(z)ea).
• Zein? → erlatiboa (-(e)n + izena).
• Noiz? → denborazkoa (-(e)nean, -t(z)ean).
• Zergatik? → kausazkoa (-(e)lako, bait-).
• Zertarako? → helburuzkoa (-t(z)eko).
• Zein baldintzatan? → baldintzazkoa (ba-).
• Zer gertatu arren? → kontzesiozkoa (-(e)n arren, nahiz eta).

Ariketak

Laburpena

• Mendeko perpaus motak: osagarriak (-(e)la, -(e)n, -t(z)ea), erlatibozkoak (-(e)n + izena) eta adberbialak.
• Adberbialak: denborazkoak, kausazkoak, helburuzkoak, baldintzazkoak, kontzesiozkoak, moduzkoak, konparaziozkoak eta ondoriozkoak.
• Mendeko adberbiala aurretik badoa, koma jarri.