Ortografia-arau osoak eta puntuazioa

Sarrera

Ortografia ondo idaztea ez da apaingarri bat: testu batean akats ortografikoak edo puntuazio okerra badaude, irakurleak gaizki uler dezake eta igorleari ere sinesgarritasuna kentzen zaio. Euskaltzaindiak finkatu ditu euskara batuaren arauak. Ikasgai honetan arau nagusiak errepasatuko dituzu: letra zailak, maiuskulak, hitzen loturak eta puntuazio-markak.

Azalpena

1. Letra zailak

• H letra: batuan idazten da hitz askotan, nahiz eta euskalki askotan ez ahoskatu: hau, hori, hura, hemen, hor, han, hiru, hamar, hogei, haur, hitz, ahal, ohe, zahar, mahai. Esanahia ere bereiz dezake: ar (gizonezkoa) / har (zizarea); ari (ari izan) / hari (josteko haria).
• Txistukariak: z / s / x (frikariak) eta tz / ts / tx (afrikatuak). Adibidez: zu, su, xehe; atzo, itsaso, txakur. Bikote batzuek esanahia bereizten dute: hotz (beroaren kontrakoa) / hots (soinua); hitz (mintzairaren unitatea) / hits (iluna, kolorea galdua).
• R eta RR: bokal artean r bakuna eta rr bikoitza bereizten dira: ere (baita) / erre (sutan kiskali). Kontuz: hitz batzuek r bakarrarekin amaitzen dute baina mugatzailearekin bikoiztu egiten da: txakur → txakurra, ur → ura.
• Bustidurak: ñ, ll, tt, dd ez dira beti idazten; batuan, oro har, -in- eta -il- idazten da: baina, mutila. Txikigarrietan eta hitz adierazkorretan bai: andereño, ttipi, potolo...
• Tildeak: euskarak ez du azenturik idazten: kafea, abestia, euskara.

2. Maiuskulak eta minuskulak

• Maiuskulaz: testuaren eta esaldiaren hasiera, pertsona- eta leku-izenak (Miren, Gasteiz, Bidasoa), erakundeen izenak (Euskaltzaindia, Eusko Jaurlaritza).
• Minuskulaz: asteko egunak (astelehena), hilabeteak (urria), urtaroak (udazkena) eta hizkuntzen eta herritarren izenak (euskara, gaztelania, bilbotarrak).

3. Hitzak elkarrekin ala bereiz

• Ezeztapena bereiz: ez dut, ez da, ez naiz.
• ba- (baldintza eta baiezpena) eta bait- aurrizkiak lotuta: badator, baldin badator, baitago. bait- aurrizkiak aldaketak eragiten ditu: bait + du = baitu; bait + naiz = bainaiz.
• Atzizkiak beti lotuta: etxera, Bilbon, Donostiako, ikasleekin. Sigla eta zenbakiei ere zuzenean lotzen zaizkie: EHUko, 2026ko, 3an.

4. Datak eta orduak

• Data: 2026ko urriaren 16a (astegunarekin: 2026ko urriaren 16a, ostirala). Esaldi barruan: urriaren 16an etorriko da.
• Orduak: 10:30ean, arratsaldeko bostetan.

5. Puntuazio-markak

• Puntua (.): esaldia amaitzeko. Laburduretan ere bai: or. (orrialdea), adib.
• Koma (,): zerrendetan («sagarrak, udareak eta mertxikak»; ez da komarik jartzen eta-ren aurretik), lokailuen ondoren («Hala ere, ...»; «Beraz, ...»), deikiak bereizteko («Ane, etorri hona») eta mendeko perpaus adberbiala nagusiaren aurretik doanean («Etxera iristean, deituko dizut»). Ez jarri komarik subjektuaren eta aditzaren artean.
• Puntu eta koma (;): esaldi luzeak edo barruan komak dituzten zatiak bereizteko.
• Bi puntu (:): zerrenda bat, adibide bat edo hitzez hitzeko aipamen bat aurkezteko, eta gutunen agurraren ondoren («Jaun agurgarria:»).
• Galdera- eta harridura-markak (? !): euskaraz amaieran bakarrik jartzen dira: «Nora zoaz?», «Zer polita!».
• Komatxoak (« »): aipamenetarako eta tituluetarako; izenburu luzeetarako letra etzana ere erabil daiteke.
• Marratxoa (—): elkarrizketetan, hizlariaren hitzak bereizteko.

Adibide ebatziak

1. adibidea: zuzendu

Testua: «¿Noiz etorriko zara? Astelehenean, Urriaren 20an.»

Ebazpena: «Noiz etorriko zara? Astelehenean, urriaren 20an.» Bi akats: euskaraz ez da hasierako galdera-markarik (¿) jartzen, eta hilabeteak minuskulaz idazten dira.

2. adibidea: H letra

Testua: «Ori da nire etxea; an bizi naiz iru urtetik.»

Ebazpena: «Hori da nire etxea; han bizi naiz hiru urtetik.»

3. adibidea: komak

Testua: «Ikasleak, azterketa egin zuten baina ez zuten denbora nahikorik izan.»

Ebazpena: «Ikasleek azterketa egin zuten, baina ez zuten denbora nahikorik izan.» Subjektuaren ondoren ez da komarik jartzen; baina-ren aurretik, berriz, koma jartzea gomendatzen da. Gainera, subjektuak ergatiboa behar du: ikasleek.

4. adibidea: testu labur bat zuzendu

Testua: «Asteartean, Martxoaren 3an, Euskara klasean ipuin bat irakurri genuen. Ipuina oso polita zen baina amaiera ez zitzaidan gustatu ¡Zer tristea!»

Ebazpena: «Asteartean, martxoaren 3an, euskara klasean ipuin bat irakurri genuen. Ipuina oso polita zen, baina amaiera ez zitzaidan gustatu. Zer tristea!»

• Hilabeteak eta hizkuntzak minuskulaz: martxoaren, euskara.
• baina-ren aurretik koma.
• Esaldia puntuz amaitu eta harridura-marka amaieran bakarrik: «Zer tristea!».

Akats ohikoak (zerrenda laburra)

• «ori, emen, iru» → hori, hemen, hiru.
• «Urtarrila, Astelehena, Euskara» testu barruan → urtarrila, astelehena, euskara.
• «¿Zer moduz?» → Zer moduz?
• «ezdut, ezta etorri» → ez dut, ez da etorri.
• «bait da» → baita.
• «kafé, abestía» → tilderik ez: kafea, abestia.

Ariketak

Laburpena

• H letra batuan: hau, hori, hura, hemen, hiru, hamar, haur...
• Asteko egunak, hilabeteak eta hizkuntzak minuskulaz.
• Ezeztapena bereiz (ez dut); ba- eta bait- lotuta (badator, baitago).
• Galdera- eta harridura-markak amaieran bakarrik.
• Ez jarri komarik subjektuaren eta aditzaren artean.