Estás viendo el contenido de esta lección en modo lectura. Los ejercicios no se corrigen aquí — accede con una cuenta gratuita para practicar con corrección automática y guardar tu progreso.
Sarrera
Euskal literatura ahozkoa izan da mende askotan (bertsoak, kantak, kondairak), eta idatzizko narratiba, eleberria batez ere, nahiko berandu iritsi zen. Hala ere, XX. mendean, eta bereziki 1950eko hamarkadatik aurrera, euskal eleberriak aldaketa handia izan zuen eta gaur egun beste hizkuntzetara itzultzen diren lan ugari ditu. Ikasgai honetan euskal eleberrigintzaren etapa eta lan nagusiak ezagutuko dituzu.
Azalpena
1. Hastapenak: XIX. mendea eta XX. mendearen hasiera
Peru Abarka (Juan Antonio Mogel). 1802 inguruan idatzi zen eta 1881ean argitaratu. Askok euskarazko lehen eleberritzat hartzen dute. Elkarrizketa-moduan idatzita dago: baserritar jakintsu batek (Peru) hiriko barbero bati (Maisu Juan) baserri-bizitzaren eta euskararen balioa erakusten dio.
Txomin Agirre (1864-1920): ohiturazko eleberriaren egile nagusia. Auñemendiko lorea (1898) eleberri historikoa da; Kresala (1906) arrantzaleen herri bateko bizimodua kontatzen du, eta Garoa (1912) baserrikoa. Euskal gizarte tradizionala idealizatzen du eta euskara aberatsa erabiltzen du.
2. Gerraostea eta berrikuntza (1950-1975)
Jose Antonio Loidi: Amabost egun Urgain'en (1955), euskarazko lehen eleberri polizieskoa.
Txillardegi (Jose Luis Alvarez Enparantza): Leturiaren egunkari ezkutua (1957). Eleberri modernoaren hasieratzat hartzen da: gaia ez da baserria, baizik eta pertsonaiaren barne-mundua, existentzialismoaren eraginez. Egunkari baten moduan idatzita dago.
Jon Mirande: Haur besoetakoa (1970), gai ausarta eta estilo landua dituen eleberri laburra.
Ramon Saizarbitoria: Egunero hasten delako (1969). Teknika narratibo berriak ekarri zituen (denbora-jauziak, ahots desberdinak), Europako eleberri berriaren eraginez.
3. Garai garaikidea (1975etik aurrera)
Diktadura amaitu ondoren, euskarak eskoletan eta komunikabideetan lekua irabazi zuen, argitaletxe asko sortu ziren eta irakurle berriak agertu ziren. Narratiba asko aniztu zen:
Bernardo Atxaga: Obabakoak (1988), Obaba izeneko herri imajinario batean kokatutako kontakizun-bilduma. Espainiako Narratiba Sari Nazionala irabazi zuen (1989) eta hizkuntza askotara itzuli da. Beste lan batzuk: Gizona bere bakardadean (1993), Soinujolearen semea (2003).
Ramon Saizarbitoria: Hamaika pauso (1995), euskal eleberri garaikidearen lan nagusietako bat.
Arantxa Urretabizkaia: Zergatik panpox (1979), emakume baten barne-bakarrizketa.
Kirmen Uribe: Bilbao-New York-Bilbao (2008), Narratiba Sari Nazionala (2009). Familia-istorioa, bidaia eta eleberriaren idazketa bera nahasten ditu.
Harkaitz Cano: Twist (2011), oroimenari eta indarkeriari buruzkoa.
4. Ezaugarri nagusien bilakaera
Gaiak: baserria eta itsasoa (ohiturazko eleberria) → norbanakoaren barne-mundua eta krisia (eleberri modernoa) → hiria, oroimena, historia hurbila, identitatea eta mundu imajinarioak (garaikidea).
Teknikak: kontakizun lineala eta narratzaile orojakilea → egunkaria, barne-bakarrizketa, denbora-jauziak, ahots anitzak, metafikzioa (eleberriak bere idazketaz hitz egitea).
Hizkuntza: euskalkiak → euskara batua (1968tik aurrera finkatuz joan zen).
Adibide ebatziak
1. adibidea: eleberria garaian kokatu
Deskribapena: «Eleberri honetan, arrantzale-herri bateko bizitza kontatzen da, ohiturak goraipatuz eta euskal gizarte tradizionala eredutzat hartuz».
Ebazpena: Gaia (arrantzale-herria, ohiturak) eta ikuspegia (idealizazioa) ohiturazko eleberriarenak dira: Txomin Agirreren Kresala (1906) da.
2. adibidea: berrikuntza azaldu
Galdera: Zergatik hartzen da Leturiaren egunkari ezkutua eleberri modernoaren hasieratzat?
Ebazpena: Lehenago eleberriek gizarte tradizionala erakusten zuten; Txillardegiren lanak, aldiz, pertsonaia baten barne-krisia eta zalantza existentzialak ditu ardatz, eta egunkari forma erabiltzen du. Gaia eta teknika aldatu ziren.
3. adibidea: ordenatu
Ordenatu kronologikoki: Obabakoak, Peru Abarka, Leturiaren egunkari ezkutua, Kresala.
Ebazpena: Peru Abarka (1802 inguruan idatzia) → Kresala (1906) → Leturiaren egunkari ezkutua (1957) → Obabakoak (1988).
4. adibidea: bi garai alderatu
Galdera: Zer alde dago Garoa eta Obabakoak lanen artean?
Ebazpena:
Garaia:Garoa XX. mendearen hasierakoa da (1912); Obabakoak, mendearen amaierakoa (1988).
Espazioa: biek landa-giroa erakusten dute, baina Agirrek baserri erreal eta idealizatua deskribatzen du, eta Atxagak herri imajinario bat sortzen du (Obaba), non errealitatea eta fantasia nahasten diren.
Forma:Garoa eleberri lineala da, narratzaile orojakilearekin; Obabakoak ipuin-bilduma da, kontakizun desberdinak, narratzaile anitzak eta literaturari buruzko gogoetak dituena.
Helburua: Agirrek ohiturak eta balio tradizionalak goraipatu nahi zituen; Atxagak, kontatzeko moduarekin jolastu eta irakurlearen irudimena piztu.
Joseba Sarrionandia:Narrazioak (1983), ipuin-bilduma.
Bernardo Atxaga:Behi euskaldun baten memoriak (1991), gazteentzat idatzia eta ikastetxeetan asko irakurria; behi batek kontatzen du gerraosteko istorioa.
Karmele Jaio:Amaren eskuak (2006), ama-alaben arteko harremana eta oroimena.
Irakurketa-gida eleberri bat aztertzeko
Egilea eta argitalpen-urtea: zer garaitan kokatzen da?
Gaia: zer kontatzen du eta zer gai sakon lantzen ditu (bakardadea, oroimena, gerra, identitatea...)?
Narratzailea eta teknikak: nork kontatzen du? Lineala da ala denbora-jauziak ditu?
Pertsonaiak: nola aldatzen dira istorioan zehar?
Iritzi pertsonala, argudioekin.
Ariketak
Nork idatzi zuen «Obabakoak» (1988)?
Zein lan hartzen da euskal eleberri modernoaren hasieratzat (1957)?
Zein da Txomin Agirreren eleberrien ezaugarri nagusia?
Zein eleberrik irabazi zuen Narratiba Sari Nazionala 2009an?
Laburpena
Hastapenak: Peru Abarka (Mogel) eta Txomin Agirreren ohiturazko eleberriak (Kresala, Garoa).